Tibetan
། །ལྔ་པ་ལ་ཐུགས་དང༌། ལུས་ཀྱི་གནས་པ་གཉིས་ལས། དང་པོ་ནི། ཆོས་ཟབ་མོ་ལ་མོས་པ་དང་རྟེན་འབྲེལ་ཟབ་མོ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལྷུར་ལེན་པ་དང༌། རྣམ་ཐར་སྒོ་གསུམ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་གནས་པ་ནི་གསུམ་ག་ལ་འདྲའོ། །གཉིས་པ་ནི། བསེ་རུ་ལྟར་སྤྱོད་པ་ནི་གཅིག་པུ་ལ་དགའ་ཞིང་གཅིག་པུར་གནས་ལ། ལྷག་མ་གཉིས་ནི་དེ་ལས་བཟློག་ནས་ཚོགས་དང་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །དྲུག་པ་ནི་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གྲོང་ངམ་གྲོང་རྡལ་གང་དུ་རྟེན་ཅིང་གནས་ཀྱང་རུང་སྟེ། ལུས་ཤིན་ཏུ་བསྲུངས་པ་དང༌། དབང་པོ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་བསྡམས་པ་དང་དྲན་པ་ལ་ཤིན་ཏུ་གནས་པས་གྲོང་ལ་སོགས་པར་བསོད་སྙོམས་ལ་འཇུག་སྟེ། དམན་པ་རྣམས་ལ་བརྩེ་བར་བྱེད་པ་ན་ཡང་ལུས་ཀྱིས་ཡིན་གྱི། ངག་གིས་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ཀྱང་ལུས་ཀྱིས་ཆོས་སྟོན་གྱི། ངག་གིས་མི་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དང་ཞེ་འགྲས་པ་རྣམས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རྫུ་འཕྲུལ་དུ་མ་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །བདུན་པ་ལ་གཉིས་ལས། སྤྱིའི་སྒྲ་བཤད་པ་ནི། མཛོད་འགྲེལ་ལས། ལུང་མེད་པར་བདག་གཅིག་པུའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཏེ། ཞེས་པ་ལྟར་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་དང་པོའི་སྒྲ་བཤད་པ་ནི། འགྲེལ་བཤད་ལས། བསེ་རུ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་བསེ་རུ་དག་གཉིས་པ་མེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ཀྱང་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་དང༌། རང་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་དང་མི་འདྲེ་བར་གནས་པས་ན་བསེ་རུ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཞེས་ བྱའོ། ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །ཕྱི་མ་གཉིས་ལ་ནི་བོད་སྔ་མ་རྣམས་ཚོགས་ན་སྤྱོད་པས་ཚོགས་སྤྱོད་ཅེས་འཆད་ཀྱང༌། གཞུང་རྣམས་ལས་ཚོགས་དང་སྤྱོད་པ་དང་ཚོགས་ཤིང་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ལྟར་ཡིན་ཏེ། གྲོགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྤྱོད་པས་སོ། །གཉིས་པ་ལ་གསུམ། བགྲོད་པ་པོ་རྟེན་གྱི་ཁྱད་པར། བགྲོད་པར་བྱ་བ་ལམ་གྱི་ངོ་བོ། དེའི་རྒྱུ་ངེས་འབྱེད་ཆ་མཐུན་ནོ། །དང་པོ་ལ་གཉིས། ཁྱད་པར་དངོས་དང༌། དེ་ལ་རྩོད་པ་སྤང་བའོ། །དང་པོ་ལ་གསུམ་ལས། དང་པོ་ནི། དམན་མཆོག་གི་རིམ་པ་ལྟར་ན། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ངོ་བོ་བརྗོད་པར་རིགས་མོད་ཀྱི་འོན་ཀྱང་རེ་ཞིག་ཉན་ཐོས་ལས་རང་རྒྱལ་ཁྱད་ཞུགས་པ་ཉིད་དུ་སྒྲུབ་པ་གསུངས་ཏེ། དགོས་པ་ནི། ཉན་རང་གཉིས་ལ་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་པར་མེད་ན་དེའི་ལམ་ཉན་ཐོས་ལས་ལོགས་སུ་འཆད་མི་རིགས་ལ། ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་ཆོས་གང་གིས་ན་རང་རྒྱལ་དེ་དག་གི་ལམ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ལམ་ལས་གཞན་ཡིན་པར་འགྱུར་བ་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལས་རང་རྒྱལ་དེ་དག་ཁྱད་པར
Chinese
第五，关于心和身体的住处，分为两种。第一种是：对于甚深之法生起信乐，并且努力分别观察甚深的缘起，以及将三种解脱门铭记于心并安住其中，这三者是相同的。第二种是：像犀牛一样修行，喜欢独自一人并安住于独自之中。其余两种则与此相反，会与僧团一起安住。第六，所有这些，无论依止并安住在城镇或乡村，都应极其守护身体，极其约束诸根，并且极其安住于正念之中，从而在城镇等地进行乞食。对于卑劣者，也以身体来慈爱，而不是用语言。因为他们也以身体来宣说佛法，而不以语言宣说，并且为了避免争论，不示现神变。第七，分为两种。总的解释是：如《俱舍论释》所说：“因为没有教证，独自一人而证悟成佛，故为独觉佛。”特别地，对于第一个的解释是：如《释论》所说：“所谓像犀牛一样，就像犀牛没有第二个一样，他们也与在家众和出家众，以及其他的独觉佛不混杂地安住，因此称为像犀牛一样。”就像这样。对于后面的两种，以前的藏族人解释说，因为在僧团中修行，所以称为僧团修行。但是，经文中说的是与僧团一起修行，因为是与朋友们一起修行。第二，分为三种：行者所依之差别，所行之道之体性，以及其因——决定胜解分。第一，分为两种：真实的差别，以及遣除对此的诤论。第一，分为三种。第一是：按照下劣和殊胜的次第，本应在声闻道的结尾处宣说独觉道的体性，然而，暂时先说独觉胜过声闻，原因是：如果声闻和独觉没有不同的差别，那么就不应该将他们的道与声闻道分开来宣说。以何种差别之法，才能使独觉的道不同于声闻道呢？独觉如何才能胜过声闻呢？
English
Fifth, regarding the dwelling of mind and body, there are two types. The first is: having faith in the profound Dharma, diligently and separately contemplating the profound dependent origination, and keeping the three doors of liberation in mind and abiding in them, all three are the same. The second is: practicing like a rhinoceros, delighting in being alone and dwelling alone. The remaining two are the opposite of this, dwelling with the sangha. Sixth, all of these, whether relying on and dwelling in a town or village, should diligently guard the body, diligently restrain the senses, and diligently abide in mindfulness, thereby engaging in alms-seeking in towns and so on. When showing affection to the inferior, it should be done with the body, not with words. Because they also teach the Dharma with the body, not with words, and in order to avoid disputes, they do not display miracles. Seventh, there are two types. The general explanation is: as stated in the commentary on the Abhidharmakosha, "Because one becomes enlightened alone without scriptural authority, they are called Pratyekabuddhas." Specifically, the explanation of the first is: as stated in the commentary, "The term 'like a rhinoceros' means that just as a rhinoceros has no second, so too, they dwell without mixing with householders, renunciants, and other Pratyekabuddhas, therefore they are called 'like rhinoceroses.'" Like this. Regarding the latter two, earlier Tibetans explained that because they practice in a sangha, they are called sangha practitioners. However, the texts state that they practice with a sangha, because they practice together with friends. Second, there are three types: the difference of the basis of the practitioner, the nature of the path to be traversed, and its cause—the factors conducive to definite emergence. First, there are two types: the actual difference, and refuting disputes about it. First, there are three types. The first is: according to the order of inferior and superior, it would be appropriate to explain the nature of the Pratyekabuddha path at the end of the Shravaka path, however, for the time being, it is said that the Pratyekabuddha is superior to the Shravaka, because: if there is no different distinction between Shravakas and Pratyekabuddhas, then their path should not be explained separately from the Shravaka path. By what distinguishing Dharma does the path of those Pratyekabuddhas become different from the Shravaka path? How can the Pratyekabuddha be superior to the Shravakas?
Tibetan
་དུ་འཕགས་ན་ཚུལ་ཇི་ལྟར་འཕགས་པ་ཡིན་སྙམ་པའི་དོགས་པ་བསུ་བར་ཏེ་དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །མདོ་འབྲེལ་ནི། སྦྱོར་ལམ་དུ་ཆོས་རྣམས་ལ་གནས་པ་དང་མི་གནས་པ་དང་བྲལ་བ་ཡུམ་ལ་གནས་པར་གསུངས་པ་ན་འཁོར་གྱི་ནང་ན་ལྷའི་བུ་ཁ་ཅིག་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྐད་ལ་སོགས་པ་ནི་ཤེས་པར་ནུས་ཀྱི། རབ་འབྱོར་གྱིས་ཡུམ་ལ་གནས་པར་གསུངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པ་དང་དེའི་བསམ་པ་རིག་ནས་ གསུངས་སོ། །གཉིས་པ་ནི། རང་བྱུང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྲིད་པ་ཐ་མ་པའི་ཚེ་གཞན་ལ་མ་ལྟོས་པར་བདག་ཉིད་ཀྱིས་རང་གིས་བྱང་ཆུབ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་གཞན་གྱིས་བསྟན་མི་དགོས་པ་ནི། དེ་ནས་ཡང་འཁོར་དེ་རྣམས་ལས་ལྷའི་བུ་ཁ་ཅིག་འདི་སྙམ་དུ་སེམས་པར་གྱུར་ཏེ། གང་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱི་སྐད་དང༌། ཞེས་པ་ནས། གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བསྙད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་སྨྲས་པར་གྱུར་ན། ཤེས་པར་རུང་གི་གང་འཕགས་པ་རབ་འབྱོར་ཡུམ་འཆད་པ་དང་རབ་ཏུ་བརྗོད་པ་དང་སྟོན་པ་དང་ཉེ་བར་སྟོན་པ་དེ་ནི་ཤེས་པར་མི་རུང་ངོ༌། །དེ་ནས་ཡང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རབ་འབྱོར་གྱིས་ལྷའི་བུ་དེ་དག་གི་སེམས་ཀྱི་རྟོག་པ་སེམས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་ལྷའི་བུ་དེ་དག་ལ་སྨྲས་པ། ལྷའི་བུ་དག་གང་སྨྲས་པ་དེ་ཤེས་པར་མི་རུང་ངམ། ལྷའི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲས་པ། འཕགས་པ་རབ་འབྱོར་ཤེས་པར་མི་རུང་ངོ༌། །རབ་འབྱོར་གྱིས་སྨྲས་པ། ལྷའི་བུ་དག་འདི་ལྟར་ཡི་གེ་གཅིག་ཀྱང་མ་བརྗོད་ཀྱི་གང་མ་བརྗོད་པ་དེ་ནི་ཐོས་པར་མི་རུང་ངོ༌། །གང་ཐོས་པར་མི་རུང་བ་དེ་ནི་ཤེས་པར་མི་རུང་ངོ༌། ཞེས་སོ། །དེ་ལ་རབ་འབྱོར་གྱིས་ཉེ་བར་བསྟན་པའི་དོན་མི་རིག་པ་དེ་ནི་ཤེས་པ་ཟབ་པ་ཡིན་ལ། ཡི་གེ་གཅིག་ཀྱང་མ་བརྗོད་པ་ནི་མ་བརྗོད་པ་ཟབ་པ་ཡིན་ནོ། ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ཡང་མཉམ་གཞག་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་དོན་རྟོགས་པ་ནི་ཤེས་པ་ཟབ་སྟེ་གཞན་གྱིས་རང་ལ་བསྟན་མི་དགོས་པའོ། །རྗེས་ཐོབ་ ཏུ་ངག་གི་འབྲས་རྟགས་ལས་གཞན་གྱིས་མི་རྟོགས་པ་ནི་མ་བརྗོད་པ་ཟབ་པ་སྟེ། རྩ་བའི་ཡང་སྒྲས་བསྡུས་པ་གཞན་ལ་རང་གིས་བསྟན་མི་དགོས་པའོ། །ཟབ་པ་སྔ་མ་ལ་ནི་ཕྱི་མས་ཀྱང་ཁྱབ་ལ་དེ་ལ་ནི་སྔ་མས་མ་ཁྱབ་བོ་ཞེས་གསུང་བ་ལྟར་རོ། །ཟབ་པ་དེ་གཉིས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བསེ་རུ་ལྟ་བུའི་རང་རྒྱལ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཟབ་པ་ནི། ཀྱེ་མ་འཕགས་པ་རབ་འབྱོར་འདི་ནི་ཡུམ་གསལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་ཟབ་པ་བས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་ཟབ་པ་སྟོན་པར་བྱེད་ཕྲ་བ་བས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་སྟོན་པར་བྱེད་པའོ། ཞེས་པའོ། །དེ་
Chinese
如果有人怀疑：既然已经证得了圣果，那么是如何证得圣果的呢？为了消除这种疑虑。经文关联是：在加行道中，经中说安住于法和不安住于法、远离法，是安住于佛母。当时在眷属中，有些天子能够听懂夜叉等的语言。他们心想：善现所说的安住于佛母不是这样的。世尊知道他们的想法后，就说了下面的内容。第二点是：对于那些最后有者，不依赖于他者，自己证得菩提的独觉佛来说，不需要他人来教导。当时，那些眷属中的一些天子这样想：那些夜叉的语言等等。从“什么夜叉等”开始，到“如果说了夜叉等所说的话，还能听懂，但是圣者善现所说的佛母，以及宣说、讲述、开示和指示，是无法听懂的。”之后，具寿善现用心知道那些天子的心念，对那些天子说：“天子们，所说的是听不懂的吗？”天子们说：“圣者善现，听不懂。”善现说：“天子们，这样连一个字也没有说，没有说的才是听不懂的。听不懂的才是无法理解的。”等等。因此，不理解善现所指示的意义，才是甚深的智慧。连一个字也没有说，才是甚深的无说。这样说的意思是，在等持中，证悟到不是言说对象的意义，才是甚深的智慧，不需要他人来教导。在后得位，从语言的果相上，他人无法理解的才是甚深的无说。用根本的“也”字来概括，就是不需要自己教导他人。正如所说，后面的甚深包含前面的甚深，而前面的甚深不包含后面的甚深。因为具有这两种甚深，所以像犀牛角一样的独觉的智慧才是甚深的。啊呀！圣者善现，这是阐明佛母的，是显示比甚深更甚深的，是显示比细微更细微的。就是这个意思。
English
If someone doubts: Since one has attained the state of an Arya, how is it attained? This is to dispel that doubt. The connection to the sutra is: In the path of application, it is said that abiding in the Dharma and not abiding in the Dharma, and being separated from the Dharma, is abiding in the Mother. At that time, among the retinue, some gods were able to understand the language of yakshas, etc. They thought: What Subhuti said about abiding in the Mother is not like that. Knowing their thoughts, the Blessed One spoke the following. The second point is: For those self-arisen Pratyekabuddhas who, in their last existence, attain enlightenment on their own without relying on others, there is no need for others to teach them. At that time, some of the gods in that retinue thought: The language of those yakshas, etc. From "whatever yakshas, etc.," to "if they speak what the yakshas, etc., have said, it can be understood, but what the venerable Subhuti says about the Mother, and the explanation, narration, teaching, and indication, cannot be understood." Then, the venerable Subhuti, knowing the thoughts of those gods with his mind, said to those gods: "Gods, is what is said not understood?" The gods said: "Venerable Subhuti, it is not understood." Subhuti said: "Gods, in this way, not even a single letter is spoken, and what is not spoken is not heard. What is not heard is not understood." And so on. Therefore, not understanding the meaning indicated by Subhuti is profound wisdom. Not speaking even a single letter is profound non-speaking. The meaning of this is that in meditative equipoise, realizing the meaning that is not an object of speech is profound wisdom, and there is no need for others to teach oneself. In the subsequent attainment, what others cannot understand from the fruit-sign of speech is profound non-speaking. Summarizing with the fundamental word "also," it means that one does not need to teach others oneself. As it is said, the later profoundness encompasses the former profoundness, but the former profoundness does not encompass the later profoundness. Because one possesses these two profoundnesses, the wisdom of a solitary buddha like a rhinoceros horn is profound. Alas! Venerable Subhuti, this is clarifying the Mother, it is showing what is more profound than profound, it is showing what is more subtle than subtle. That is the meaning.