English
It should be known that the very nature of the imputed is utterly nonexistent, therefore it should be understood in this way. But children do not understand it in this way, therefore it is easier to become perfectly enlightened in this way. Because existence is grasped, in reality it is completely without substance. Therefore, the intention of the imputed, difficulty in understanding is indeed profound. This is the first saying. In the case of the second, what is said is that because there is no arising, it is difficult to arise, which refers to the very nature of non-existence, that is, the very nature of the other-powered, due to the power of ignorance, the unreal arising, merely the nature of unreal appearance, and understanding it in this way is also the nature of ignorance, therefore it should be abandoned. Children do not understand it in this way, therefore it is easier to become perfectly enlightened in this way. Existing with the nature of delusion, and not understanding how it exists. For this reason, for the other-powered, difficulty in understanding is indeed profound. This is the second saying. In the case of the third, what is said is that because of non-discrimination and non-establishment, it is difficult to arise, which refers to the very nature of the thoroughly established, which is not the nature of discrimination. It is not established by discriminations. Children indulge in the discrimination of the grasper and the grasped, therefore, it is easier to become perfectly enlightened in this way. With the nature of the grasper and the grasped, discrimination is abandoned. The thoroughly established also for this, difficulty in understanding is indeed profound. This is the third saying. This very intention of the Blessed One is clarified by the Venerable Shariputra, that even with the term "emptiness" it is difficult to arise, because it does not exist in the imputed and the other-powered, therefore all phenomena are only the very nature of emptiness. However, children do not understand it in this way, therefore, understanding its nature requires great effort to accomplish, so it is difficult to arise. If a Bodhisattva merely thinks that all phenomena are the nature of non-substance, like space, free from action, then it would be easy. Therefore it is said: Space thinks like this, I... etc.
Tibetan
ས་པ་སྟེ། ནམ་མཁའ་ནི་སྟོང་པའི་ངོ་བོ་ལས་གང་གིས་ཀྱང་དོར་བར་བྱས་པ་མ་ཡིན་པ་གང་གིས་དེ་སོང་བའི་ཕྱིར། ནམ་མཁའ་བཟུང་བ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། དེ་བཞིན་དུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། དེ་བཞིན་དུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནམ་མཁའ་བཞིན་དུའོ། །སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ངོ་བོ་ཉིད་ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་བྱའོ། །ཀུན་བརྟགས་དང་གཞན་དབང་དག་གིས་དེའི་ངོ་བོ་ལ་དོར་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ནམ་མཁའ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་དེའི་ངོ་བོ་ལ་རྣམ་པར་གནས་པ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བ་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པ་དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བ་མེད་པ་དངོས་པོ་ལ་ཤེས་པར་བྱས་ནས་ཀྱང་འོག་ཏུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་འབྱུང་དཀའ་བ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ། །གལ་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་ལྟར་བརྗོད་དེ། གལ་ཏེ་ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ལ་ཤིན་ཏུ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ནམ་མཁའ་དང་མཚུངས་པར་བྱས་པ་ལ་ཡང་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་མེད་པ་དེ་ལྟ་ན་ནི་བྱ་སླ་བར་འགྱུར་ཏེ། བྱ་དཀའ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་གྱུར་ན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དྲུག་ལ་སྤྱོད་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། དམིགས་པའི་འདུ་ཤེས་མ་སྤངས་པས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་འཇུག་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་དམིགས་པ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་བས་ན་ཆོས་དེ་རྣམས་ཉིད་ལ་ཤིན་ཏུ་མེད་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་དེ་རྣམས་ཉིད་ལ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བ་ཞེས་མཆོག་ཏུ་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་འདི་ཞེས་བྱ་བའོ། །སླར་གནས་བརྟན་རབ་འབྱོར་འབྱུང་བར་སླ་བ་ཉིད་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ལུང་བསྟན་པའི་དོན་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ཞེས་འདི་སྤྱོད་ཅིང་གསུངས་པ་ནི་ཡང་ཅི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། འདིར་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟོན་པར་བྱད་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་གམ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལས་གཞན་ཆོས་འགའ་ཞིག་ལྡོག་པར་འགྱུར་རམ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དྲི་མ་དང་བཅས་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་ལྡོག་པར་འགྱུར་རམ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་ལས་ཆོས་གཞན་ནས་ལྡོག་པར་འགྱུར་རམ། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་བཞིས་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་ལྡོག་པ་མི་སྲིད་པ་བསྟན་པར་བྱས་ནས། དེ་ཉིད་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་དང་སངས་རྒྱས་པར་བྱ་བ་མེད་པས་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པར་བྱེད་པ་ནི། ཡང་ཅི་གཟུགས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱའམ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ། །དེའི་ཚེ་འགའ་ཞིག་ལྡོག་པར་འགྱུར། གལ་ཏེ་འགའ་ཞིག་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ། །རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱང་སང་མ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་བཞིས་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱ་བར་བྱེད་པ་མེད་པས་བཀག་ནས་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སུ་བྱ་བ་ཡང་རྣམ་པ་བཞིས་མེད་པས་དགག་པ་བྱེད་དེ། ཡང་ཅི་གཟུགས་གང་ཡིན་པ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་རིག་པར་བྱ་བའམ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་པ་བཞིས་འཇུག་པ་མི་སྲིད་པ་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྒོ་དང་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ནས་ཡང་འཇུག་པ་ཉིད་ལ་མི་སྲིད་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་སྟོན་པར་བྱེད་དེ། དེ་ཇི་སྙམ་དུ་སེམས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ། །དེ་བཞིན་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་དྲི་མ་དང་བཅས་པ་གསུངས་པའོ། །ད་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དྲི་མ་མེད་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་དེ་ལྡོག་པར་འགྱུར་རམ། དེ་ལས་གཞན་ཆོས་འགའ་ཞིག་ལོག་པར་འགྱུར་བ་གང་ཡང་ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་གང་ཞིག་ལོག་པར་འགྱུར་བ་ཞེས་བརྗོད་ནས་ལོག་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི་གང་ཞིག་ཆོས་ཉིད་དེ་ཉིད་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་མི་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ལ་མི་གནས་པ་ཉིད་ནི་སྦྱོར་བ་སྟེ་ཚུལ་ལོ། །དེས་ཆོས་ཉིད་ལ་གནས་པའི་ཆོས་མེད་དེ། དེ་བཞིན་ཉིད་གཅིག་ཏུ་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ཡིན་ ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ། །འོ་ན་དེ་ཉིད་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ལྡོག་པར་འགྱུར་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། གང་ཞིག་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་དེ་ཡང་གང་ཡིན་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། འདི་ལྟར་རློམ་སེམས་སུ་བྱེད་དོ། །གཉིས་སུ་མེད་པའི་ངོ་བོ་ཉིད་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དེ། གཉིས་དང་བྲལ་བའི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱང་རི་བོང་གི་རྭ་བཞིན་དུ་མེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་གཉིས་མེད་པ་ཡོད་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ངོ་བོས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་རང་གིས་རིག་པར་བྱ་བ་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་འདི་ནི་དངོས་པོའི་ངོ་བོ་མ་ཡིན་ནོ། །གང་ཞིག་བསྟན་བཅོས་ལས། གཉིས་མེད་པ་ནི་མེད་པ་ཡི། །ཡོད་པ་སྟོང་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། །ཞེས་བྱ་བའོ། །སྣང་བའི་ཕྲེང་བ་ལས་ཀྱང༌། ག
Chinese
是故，虚空以空性之自性，任何事物皆无法从中舍弃，因此它已逝去。虚空已被把握。菩萨并非如此，如是宣说，即“如是”等。所谓“如是”，即如虚空一般。菩萨应证悟一切法之空性自性。由于遍计所执与依他起已舍弃其自性，故虚空以自性安住于其自性中，无需依赖证悟。因此，在知晓一切法皆无证悟之实有后，方可进一步修持波罗蜜多之行。亦应证悟一切法。此乃菩提难以成就之意。所谓“若”等，如是宣说：若一切法皆为空性，与虚空无异，则无菩提可得，如此则易于成就，而非难事。若果真如此，菩萨便不会于世间修持六波罗蜜多，亦不会因未舍弃对境之执着而证得圆满菩提。何以故？因执着对境之行者无法获得菩提。是故，因见彼等法之空性，故于彼等法中证悟，此乃极其艰难之行。复次，为使具寿善现易于领悟圆满菩提之预言，故宣说菩萨从圆满菩提中退转，并修持此行，即“又为何”等。
English
Therefore, since nothing can be abandoned from the nature of emptiness, the sky, because of which it has passed away. The sky is held. The Bodhisattva is not like that, it is said, such as "Thus." "Thus" means like the sky. The Bodhisattva should fully awaken to the nature of emptiness, which is all phenomena. Since the imputed and the dependent have abandoned its nature, the sky naturally abides in its nature without depending on complete awakening. Therefore, after knowing that there is no complete awakening in all phenomena, one should also engage in the practice of the perfections below. All phenomena will also become completely awakened. This is the meaning of the Bodhi that is difficult to achieve. "If," and so on, is said as follows: If all phenomena are completely non-existent, and are made equal to the sky, then there is no attainment of Bodhi, then it will be easy to do, and it is not difficult. If that were the case, then the Bodhisattvas would not practice the six perfections in the world, and they would not enter into complete awakening because they have not abandoned the concept of objects. Because those who practice with such objects do not have Bodhi, therefore, because they see the complete non-existence in those very phenomena, to awaken completely in those very phenomena is called this extremely difficult practice. Again, in order to easily understand the prophecy of the complete awakening of the venerable Subhuti, it is said that the Bodhisattva turns away from the complete awakening and practices this, such as "And why?" and so on.
Chinese
以四种方式通过随行之门显示不可能返回后，通过返回之门显示那本身既不做圆满正等觉，也没有可成佛之事，即：又，色身会现证圆满菩提吗？等等。那时，有些会返回。如果有些会现证圆满菩提，这是什么意思呢？圆满菩提也如前一样，以四种方式遮止没有使之圆满成佛之事后，要圆满成佛之事也以四种方式遮止，即：又，凡是色，是要证悟为无上圆满正等菩提吗？等等。如是，以四种方式显示不可能进入，通过随行之门和返回之门显示后，又以两种方式显示进入本身的不可能，即：您怎么想？等等。如是性是指有垢染的。现在，极其清净的无垢染的如是性会返回吗？除了那之外，有些法会返回吗？无论如何，所有法中什么会返回呢？这样说了之后，为了成立不会返回，所说的是：凡是法性本身，等等。以不住于一切法的方式，即不住于一切法本身是方便，是方式。因此，没有安住于法性的法。如是性唯一是胜义谛存在 这是什么意思呢？那么，所说的那个胜义谛存在会返回吗？即：凡是成为如是性的法，那又是什么呢？像这样，是傲慢之心。无二的自性是如是性，与二分离的自性也不是如兔角般不存在，然而，无二是存在的。以那本身的自性，圣者们各自以自证知，胜义谛存在，这不是实物的自性。如论中所说：无二是无，有是空性的相。光明鬘中也说：
English
Having shown the impossibility of returning through the gate of following in four ways, showing through the gate of reversing that it itself neither makes perfect complete enlightenment nor has anything to become a Buddha, namely: Again, will the form manifest perfect complete enlightenment? and so on. At that time, some will return. If some will manifest perfect complete enlightenment, what does that mean? Perfect complete enlightenment is also like before, after blocking that there is no making perfect complete enlightenment in four ways, the matter of becoming perfectly enlightened is also blocked in four ways, namely: Again, whatever is form, is it to be recognized as the unsurpassed perfect complete enlightenment? and so on. Thus, having shown the impossibility of entering in four ways, having shown through the gate of following and the gate of reversing, again showing the impossibility of entering itself in two ways, namely: What do you think? and so on. Suchness is said to be with defilements. Now, will the extremely pure, undefiled suchness return? Other than that, will some dharmas return? In any case, what among all dharmas will return? After saying this, in order to establish that it will not return, what is said is: Whatever is the nature of dharma itself, and so on. The way of not abiding in all dharmas, namely, not abiding in all dharmas itself is the means, is the way. Therefore, there is no dharma that abides in the nature of dharma. Suchness alone exists as the ultimate truth. What does that mean? Then, will that ultimate truth that exists return? Namely: Whatever dharma has become suchness, what is that? Like this, it is the mind of arrogance. The nature of non-duality is suchness, and the nature of being separated from duality is also not non-existent like a rabbit's horn, however, non-duality exists. By that very nature, the noble ones each know for themselves, the ultimate truth exists, this is not the nature of a thing. As it is said in the treatise: Non-duality is non-existence, existence is the characteristic of emptiness. It is also said in the Garland of Light: