Tibetan
། འདི་ནི་མཚན་མ་མེད་པ་དང༌། འདི་ནི་སྨོན་པ་མེད་པ་ཞེས་མཚན་མའི་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་སེམས་ཀྱང་འདི་རྣམས་མཚན་མའི་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་སྒོམ་པར་གྱུར་པ་དེ་བས་ན་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ལ་ལྷུང་བའོ། །ཇི་ལྟར་ཡང་སྟོང་པ་ཉིད་དང་མཚན་མ་མེད་པ་དང་སྨོན་པ་མེད་པའི་སྒོམ་པ་འདི་ཉིད་ཐབས་ལ་མཁས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཉིད་བྱེད་པ་དང་མ་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་གཏད་པར་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་དོགས་པ་ལ་བྱ་བའི་དཔེའོ། །འདབ་ཆགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་སོ། །འདི་ནི་རིགས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ་བསྟན་པའི་སྒྲ་ནི་མ་ཡིན་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དེ། བྱ་ཞིག་ གི་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལེན་པ་ལ་ནི་ཏ་སེའི་རྐྱེན་ནོ། །ནམ་མཁའི་བར་སྣང་ལ་གནས་པའི་བར་དེར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དབུས་སུ་ཞུགས་ཏེ་ཇི་སྲིད་དུ་འཛམ་བུའི་གླིང་མ་ཡིན་པ་དེ་སྲིད་དུ་སེམས་ཀྱིས་ཏེ་ཡིད་ལ་འདི་ལྟར་འགྱུར་ཞེས་སྔ་མ་སེམས་ལ་བཤད་པར་གྱུར་པའི་གཞན་པ་ཉིད་དོ། །ཤཱ་རིའི་བུ་དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་དེ་བཞིན་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཤཱ་རིའི་བུའི་ཚིག་ནི་རྗེས་སུ་མཁྱེན་ནས། ཐབས་ལ་མཁས་པ་དང་བྲལ་བའི་གཏམ་དོན་ལ་ནི་གང་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། །གཏམ་འདི་ཡང་བྲལ་བར་འགྱུར་ཞེས་ཐ་མར་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་བས་ན་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུས་ཇི་ལྟར་བདག་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གཉི་ག་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལ་མེད་པ་ཡང་དག་པའི་བྱང་བྱང་ཆུབ་དང་རིགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་མ་བྲལ་བ་རྣམས་ལ་ཡོད་ཅེས་བསྟན་པར་བྱེད་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྒོམ་པར་བགྱི་ཞིང་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་དམ་པའི་ངོ་བོ་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཉེ་བར་སྤྱོད་པར་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་མཚན་མ་མེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་དུའོ། །ཐབས་མཁས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་ཐབས་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་སེམས་ལ་རྟག་ཏུ་ཡོངས་སུ་དོར་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་བསྟན་པའི་དོན་དུ་རྗེས་སུ་རློམ་སེམས་སུ་བྱེད་པ་ནི་དེ་དེ་བཞིན་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ། །ད་ནི་ཡོངས་སུ་མ་སྨིན་པའི་བློ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་ཡང་དག་པར་བསྡུས་ཏེ། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ས་གཞན་ལ་ལྷུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཡོངས་སུ་ཉམས་པ་ལ་རྒྱུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ལམ་ལ་ཡོངས་སུ་ཐོབ་པའི་ཟབ་པ་ཉིད་དང་ཡང་དག་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་མངོན་པར་ཡང་དག་པར་འབྱུང་བར་དཀའ་བ་ཉིད་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བརྗོད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། དེ་ནས་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། འབྱུང་བར་དཀའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་མི་དམིགས་པའི་སྤྱོད་པས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །ཤིན་ཏུ་འབྱུང་བར་དཀའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེའི་སྤྱོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལ་ཡང་བསྟན་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བ་ཉིད་ ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱད་པར་མེད་པར་སྨྲས་པ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་གྱིས་གསུངས་པ་ནི་ཤེས་རབ་འཆལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ། །ཤེས་རབ་འཆལ་པ་ཉིད་ནི་འདི་ཉིད་ལ་ཆོས་ཀྱི་ལྟ་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །བརྩོན་འགྲུས་དམན་པ་ཉིད་ནི་འཇུག་པ་དམན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །མོས་པ་དམན་པ་ནི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དང་བ་དང་འདོད་པ་མི་བརྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །ཐབས་ལ་མི་མཁས་པ་ཉིད་ནི་མཚན་མ་མེད་པའི་སྦྱོར་བས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་བསོད་ནམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་མ་བསྔོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ལ་བརྟེན་པ་ནི་མཚན་མ་མེད་པའི་སྤྱོད་པའི་ཉེ་བར་མི་སྟོན་པ་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པར་བསྙེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཇི་ལྟར་འབྱུང་བར་དཀའ་ཞིང་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ལ་དངོས་པོ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དངོས་པོ་མེད་པའི་ངོ་བོ་ཉིད་རྟོགས་པ་ནི་དཀའ་བ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཡོད་པར་གྱུར་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་མཚན་ཉིད་སོ་སོར་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་བྱེད་པའོ། །མེད་པ་རྣམས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ་དངོས་པོ་མེད་པ་ཙམ་ཤེས་པ་སྒྲུབ་པ་ལ་ཆོས་རྣམས་ཡོད་པ་རྣམས་ལ་དཀར་པོའི་ཆོས་མངོན་པར་འཕེལ་བའི་དོན་དང་ནག་པོའི་ཆོས་སྤང་བའི་ཕྱིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་པ་བསྒྲུབ་པར་འགྱུར། གང་གི་ཕྱིར་ཡང་ཆོས་འདི་རྣམས་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་བས་ན་བསྒྲུབ་པ་ཡང་དཀའ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་བས་ན་འབྱུང་བར་སླ་བ་ཉིད་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལན་ནི་འབྱུང་བ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ངོ་བོ་ཉིད་རྣམས་ནི་གསུམ་སྟེ། ཀུན་བརྟགས་དང་གཞན་དབང་དང་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའོ། །འདི་རྣམས་ལ་ནི་དང་པོ་ཤེས་བར་བྱའོ། །གཉིས་པ་སྤང་བར་བྱ་བའོ། །གསུམ་པ་མངོན་དུ་བྱས་པའོ། །དེ་ལ་དང་པོའི་དབང་དུ་མཛད་ནས་གསུངས་པ་ནི། འབྱུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་འབྱུང་བར་དཀའ་བའོ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་བོ་བོ་ཉིད་ནི་ཤིན་ཏུ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། །བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལྟར་ དེ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། དེ་བས་ན་དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་སླའོ། །གང་ཕྱིར་ཡོད་པས་གཟུང་བ་སྟེ། །ཤིན་ཏུ་དངོས་པོ་མེད་པ་ཉིད། །དེ་ཕྱིར་ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་འདོད་པ། །རྟོགས་དཀའ་ཉིད་ནི་ཟབ་པ་ཉིད། །ཅེས་བྱ་བའོ། །གཉིས་པའི་དབང་དུ་མཛད་ནས་གསུངས་པ་ནི་འབྱུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་འབྱུང་བར་དཀའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་པ་ཉིད་འདི་གཞན་དབང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་མ་རིག་པའི་དབང་གིས་མི་བདེན་པ་སྐྱེས་པ་མི་བདེན་པའི་སྣང་བ་ཙམ་གྱི་རང་བཞིན་དང་ཡང་དེ་ལྟར་ཤེས་པ་མ་རིག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཕྱིར་སྤང་བར་བྱ་བ་སྟེ། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་ཤེས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་བས་ན་ཇི་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་སླའོ། །འཁྲུལ་པའི་ངོ་བོས་ཡོད་པ་དང༌། ཤེས་པ་ཇི་ལྟར་ཡོད་མ་ཡིན། །དེ་ངོའི་ཕྱིར་ནི་གཞན་དབང་ལ། །གོ་དཀའ་བ་ཉིད་ཟབ་པ་ཉིད། །ཅེས་བྱ་བའོ། །གསུམ་པའི་དབང་དུ་མཛད་ནས་གསུངས་པ་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཕྱིར་དང་རྣམ་པར་མ་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར་འབྱུང་བར་དཀའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའི་ངོ་བོ་ཉིད་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་ངོ་བོ་ཉིད་མ་ཡིན་ཏེ། །རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྒྲུབ་པ་མ་ཡིན་པའོ། །བྱིས་པ་རྣམས་ནི་གཟུང་བ་དང་འཛིན་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཉིད་ལ་སྤྱོད་པར་བྱེད་པ་དེ་བས་ན། དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་སླའོ། །གཟུང་དང་འཛིན་པའི་ངོ་བོས་ནི། །རྣམ་པར་རྟོག་པ་དོར་བྱས་པ། །ཡོངས་གྲུབ་དེས་ནི་དེ་ལ་ཡང༌། །རྟོགས་དཀའ་ཉིད་ནི་ཟབ་པ་ཉིད། །ཅེས་བྱ་བའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་འདི་ཉིད་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུས་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་སྟོང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་གྲངས་འདིས་ཀྱང་འབྱུང་བར་དཀའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། ཀུན་བརྟགས་དང་གཞན་དབང་དག་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ངོ་བོ་ཉིད་ཁོ་ན་སྟེ། འོན་ཀྱང་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མ་རྟོགས་པ་དེ་བས་ན་དེའི་ངོ་བོ་རྟོགས་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འབད་པ་ཆེན་པོས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འབྱུང་བར་དཀའ་བའོ། །གལ་ཏེ་ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་དངོས་པོ་མེད་པའི་ངོ་བོ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་ཙམ་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནམ་མཁའ་ལྟར་བྱ་བ་དང་བྲལ་ བ་ཡོད་པར་གྱུར་ན་སླ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་གསུངས་པ་ནི། ནམ་མཁའ་འདི་སྙམ་དུ་བདག་གིས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོག
Chinese
此乃无相，此乃无愿，以相之行持故。如是，一切智者之心亦以彼等相之行持而修习，是故堕于声闻之菩提。然则，空性、无相、无愿之修习，此等离于方便善巧者，唯作声闻之事；未离者，则付嘱于正等觉菩提，此乃譬如鸟之疑虑。所谓“鸟”者，乃种姓也。此乃种姓之语，非教示之语，故当明了。如“鸟之”者，乃三十三天之因缘也。所谓“于虚空之中而住之间”者，乃入于中央，乃至非赡部洲之间，心亦如是，意谓先前于心所说之他者也。舍利子亦如是。所谓“如是如是”者，乃世尊了知舍利子之语后，以“何者”等语，宣说离于方便善巧之谈论。此谈论亦将离散，故最终易于理解。是故，尊者舍利子以“如何是我”等语，开示远离二者之人无有真实菩提，以及种姓之差别，未远离者则有。所谓“当修习般若波罗蜜多”者，乃为使一切法之胜义谛，空性之智慧，成为近于行持之布施波罗蜜多之无相之义故。所谓“方便善巧”者，于彼，方便乃一切智者之心，恒常弃舍等皆无有。世尊为教示之义而随念，乃以“如是如是”等语。今为未成熟之智者，以二种方式真实摄集，于异地堕落之相状之退失，其因乃般若波罗蜜多道之通达甚深，以及正等觉菩提。
English
This is signlessness, this is wishlessness, due to the practice of signs. Thus, even the mind of the all-knowing one is cultivated through the practice of these signs, therefore falling into the Bodhi of the Hearers. However, the meditation on emptiness, signlessness, and wishlessness, those who are devoid of skillful means only perform the deeds of Hearers; those who are not devoid of it entrust it to perfect and complete enlightenment, which is like the doubt of a bird. The so-called "bird" is a lineage. This is the word of lineage, not the word of teaching, so it should be clarified. Like "of a bird," it is the cause of the thirty-three. The so-called "dwelling in the space of the sky" means entering the center, and until it is not Jambudvipa, the mind is also like that, meaning the other that was previously spoken in the mind. Shariputra is also like that. The so-called "thus thus" means that the Blessed One, knowing the words of Shariputra, spoke of the talk devoid of skillful means with words such as "who." This talk will also be scattered, so it is easy to understand in the end. Therefore, the venerable Shariputra, with words such as "how am I," shows that those who are far from both have no true Bodhi, and the difference of lineage, while those who are not far have it. The so-called "when practicing Prajnaparamita" is for the sake of making the ultimate truth of all dharmas, the wisdom of emptiness, the meaning of signlessness of the Dana Paramita that is close to practice. The so-called "skillful means," in that, the means is the mind of the all-knowing one, and there is no constant abandonment, etc. The Blessed One recollects for the sake of teaching, with words such as "thus thus." Now, for those with immature minds, truly gathering in two ways, the loss of the characteristic of falling on foreign ground, the cause is the profoundness of the path of Prajnaparamita and perfect and complete enlightenment.
Chinese
如是诸天所说，难以现证。所谓诸天之主帝释等。所谓“难以现证”，是说为了以不缘一切法的行持来成办之故。所谓“极难现证”，是说对于生起彼行持，能显示之事物亦极难作之故。此是诸天无差别之语。世尊以补特伽罗之差别所说，是说以所谓“智慧邪乱”等。智慧邪乱，即于此以法见之故。精进羸劣，即以趣入羸劣之故。信解羸劣，即于圆满菩提不稳固之信乐与欲求之故。不善巧方便，是说未以无相之瑜伽，将诸善根回向圆满菩提之故。依止恶友，是说于不显示无相行持之诸人，如实亲近之故。世尊“如何现证难”等之意是说，以一切法皆无实事之故，了知无实事之自性并非难事，然于存在之诸法，如实个别了知其体性，是为难事。于不存在者则非也，仅知无实事即可。成办者，于诸法存在者，为使白法增上之义，及为断除黑法之故，当成办波罗蜜多等之行持。以何之故，此等诸法非为存在，故成办亦非难事。是故现证容易，即所谓圆满菩提。世尊之答复是“无生”等。一切法之自性有三，即遍计所执、依他起、圆成实。于此等之中，初者当知，二者当断，三者当现证。其中就初者而言，所说是以无生故，现证难也。
English
As the gods said, it is difficult to manifest. That is, the lord of the gods, Indra, and so on. "Difficult to manifest" means that it is to be accomplished by practicing without focusing on all dharmas. "Extremely difficult to manifest" means that even for generating that practice, the object that reveals it is extremely difficult to do. This is the undifferentiated speech of the gods. What the Blessed One said with the distinction of individuals is said by "corrupt wisdom" and so on. Corrupt wisdom is because of the view of dharma in this very thing. Weak diligence is because of weak entry. Weak faith is because of unstable faith and desire for perfect enlightenment. Unskillful means is because one has not dedicated all the roots of virtue to perfect enlightenment with the yoga of no characteristics. Relying on evil friends is because one truly approaches those who do not show the approach of no characteristics. The Blessed One's intention of "how is it difficult to manifest" and so on is that because all dharmas are without substance, it is not difficult to realize the nature of no substance, but it is difficult to individually realize the characteristics as they are in the existing dharmas. It is not so for the non-existent, it is enough to know only the non-existent. The accomplisher, in the existing dharmas, will accomplish the practice of paramitas and so on for the sake of increasing the white dharmas and for the sake of abandoning the black dharmas. For what reason are these dharmas non-existent, so accomplishment is not difficult. Therefore, it is easy to manifest, which is called perfect enlightenment. The Blessed One's answer is "unborn" and so on. The nature of all dharmas is threefold, namely, the completely imputed, the other-powered, and the thoroughly established. Among these, the first is to be known, the second is to be abandoned, and the third is to be manifested. Among them, speaking of the first, it is said that because it is unborn, it is difficult to manifest.
Chinese
要知道，遍计所执的自性是完全不存在的，因此应当这样理解。而孩子们却不是这样理解的，因此这样反而容易圆满成佛。因为存在被执取，实际上是完全没有实体的。因此，遍计所执的意欲，理解困难即是甚深。这是第一种说法。 就第二种情况而言，所说的是因为没有生起，所以难以生起，这指的是不存在的自性，即他起的自性，由于无明的力量，不真实的生起，仅仅是不真实的显现的自性，并且这样理解也是无明的自性，因此应当舍弃。孩子们不是这样理解的，因此这样反而容易圆满成佛。以错乱的自性而存在，以及如何存在却不了解。因为这个缘故，对于他起来说，理解困难即是甚深。这是第二种说法。 就第三种情况而言，所说的是因为不分别和不成立，所以难以生起，这指的是圆成实的自性不是分别的自性。不是由分别所成立的。孩子们沉溺于能取和所取的分别，因此，这样反而容易圆满成佛。以能取和所取的自性，舍弃了分别。圆成实对于此也是，理解困难即是甚深。这是第三种说法。 世尊的这一密意，由尊者舍利子来阐明，即以“空性”这个名称也难以生起，这是因为在遍计所执和他起中不存在，所以一切法都只是空性的自性。然而，孩子们不这样理解，因此，理解它的自性需要付出极大的努力才能成就，所以难以生起。如果菩萨仅仅认为一切法都是无实体的自性，像虚空一样远离作为，那么就容易了。因此说：虚空这样想，我……等等。