Tibetan
ལ་གྱིས། སྒྱུ་མ་དང་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུའི་སེམས་ལས་གུད་ན་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བའི་ཆོས་གང་ཡང་མེད་ན། དེ་ལས་གཞན་པ་ཡོད་པ་དང༌། མེད་པ་གཉི་གར་ཡང་བསྟན་དུ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་གང་ཤིན་ཏུ་དབེན་པ་དེ་ནི་མཆིས་པ་འམ་མ་མཆིས་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡོད་པ་དང༌། མེད་པ་གཉི་གར་བསྟན་དུ་མེད་པའི་གཏན་ཚིགས་བསྟན་པ་སྟེ། དོན་དམ་པར་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡོད་པ་དང་མེད་པའི་མཐའ་གཉིས་དང་བྲལ་ཏེ། ཤིན་ཏུ་དབེན་པའི་ཕྱིར་ཡོད་པ་དང་མེད་པར་གདགས་ཤིང་བསྟན་དུ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་གང་དབེན་པ་དེ་ནི་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་མི་རྒྱ་སྟེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་མཐའ་གཉིས་དང་བྲལ་ཞིང་དབེན་པ་དེ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་མི་རྒྱའོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། །མ་མཆིས་པའི་ཆོས་ཀྱང་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་མི་རྒྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་དབེན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་དངོས་པོ་མེད་པར་བསྟན་པ་སྟེ། དངོས་པོ་མེད་པ་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱར་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་འདི་ལྟར་གང་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་བ་འམ། རྣམ་པར་བྱང་བར་འགྱུར་བའི་ཆོས་ ཐམས་ཅད་ནི་མ་མཆིས་ཤིང་ཡོངས་སུ་མ་མཆིས་པའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དངོས་པོ་མེད་པ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་མི་རྒྱ་བའི་གཏན་ཚིགས་བསྟན་པ་སྟེ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཤིང༌། རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལས་འགྱུར་ན། ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་དོན་དམ་པར་དངོས་པོ་མེད་དེ། སྤང་བར་བྱ་བ་དང་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་གཉིས་ཀ་མེད་པས། མངོན་པར་འཚང་རྒྱར་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། །དེ་ཅིའི་སླད་དུ་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དབེན་པའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནས། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ནི་ཤིན་ཏུ་དབེན་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་བར་གྱིས་ནི་དེ་ལྟར་གོང་དུ་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤིན་ཏུ་དབེན་ཞིང་དངོས་པོ་མེད་པར་མདོར་བསྟན་ནས། དེའི་འོག་ཏུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ལ་ཐུག་གི་བར་དུ་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རེ་རེ་ནས་སྨོས་ཏེ། ཤིན་ཏུ་དབེན་ཞིང་དངོས་པོ་མེད་པར་བསྟན་པའོ། །ཆོས་གང་ཤིན་ཏུ་དབེན
Chinese
拉吉！如果从如幻如化的心之外，没有任何法能够现证无上圆满菩提，那么除此之外，无论有或无都无法指示，这就是它的意义。所谓“任何极度寂静的法都不会变成存在或不存在”，这是为了阐述无法指示有和无的理由，即究竟而言，一切法都远离有和无的二边，因为极度寂静的缘故，无法安立和指示为有或无，这就是它的意义。所谓“任何寂静的法都不能现证无上圆满菩提”，这是为了阐述如此远离二边且寂静的法不能现证菩提。所谓“不存在的法也不能现证无上圆满菩提”，这是为了阐述极度寂静的意义本身就是无实有，即无实有也不能现证菩提，这就是它的意义。为什么呢？世尊，因为所有会变成烦恼或清净的法，都是不存在且完全不存在的。这是为了阐述无实有不能现证菩提的理由，即现证菩提是因为舍弃属于烦恼方面的法，修习清净的法而转变，如果所有这些法在究竟上都是无实有的，既然没有应该舍弃的和应该修习的，也就不能现证菩提了。为什么呢？世尊，因为般若波罗蜜多是极度寂静的，乃至一切种智也是极度寂静的。这是因为像这样，前面简略地阐述了一切法都是极度寂静且无实有的，之后从般若波罗蜜多直到一切种智，一一列举了所有清净的法，阐述了它们都是极度寂静且无实有的。任何极度寂静的法
English
Lagyis! If there is no dharma that can manifest perfect enlightenment in the unsurpassed, perfect, and complete enlightenment apart from the mind that is like an illusion and like an illusion, then other than that, neither existence nor non-existence can be indicated, which is its meaning. The statement that "any extremely secluded dharma does not become existent or non-existent" is to explain the reason why existence and non-existence cannot be indicated, that is, ultimately, all dharmas are free from the two extremes of existence and non-existence, and because of extreme seclusion, they cannot be established and indicated as existent or non-existent, which is its meaning. The statement that "any secluded dharma does not manifest perfect enlightenment in the unsurpassed, perfect, and complete enlightenment" is to explain that such a dharma that is free from the two extremes and secluded does not manifest enlightenment. The statement that "non-existent dharmas also do not manifest perfect enlightenment in the unsurpassed, perfect, and complete enlightenment" is to explain that the meaning of extreme seclusion itself is non-substantial, that is, non-substantiality also does not manifest enlightenment, which is its meaning. Why is that? World-Honored One, because all dharmas that become afflicted or purified are non-existent and completely non-existent. This is to explain the reason why non-substantiality does not manifest enlightenment, that is, manifesting enlightenment is transformed by abandoning the dharmas that belong to the side of affliction and cultivating the pure dharmas. If all these dharmas are ultimately non-substantial, since there is neither what should be abandoned nor what should be cultivated, enlightenment cannot be manifested. Why is that? World-Honored One, because the Perfection of Wisdom is extremely secluded, up to the Omniscience itself is extremely secluded. This is because, in this way, it was briefly explained earlier that all dharmas are extremely secluded and non-substantial, and then from the Perfection of Wisdom up to the Omniscience, all the pure dharmas were listed one by one, explaining that they are all extremely secluded and non-substantial. Any extremely secluded dharma
Tibetan
་པ་དེ་ནི་བསྒོམ་པར་བགྱི་བ་ཡང་མ་ལགས། རྣམ་པར་བསྒོམ་པར་བགྱི་བ་ཡང་མ་ལགས་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་དབེན་ཞིང་དངོས་པོ་མེད་པ་ལ་ནི་བསྒོམ་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡང་མེད། གཞིག་ཅིང་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པ་སྟེ། རྣམ་པར་བསྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སུན་དབྱུང་བའམ་གཞིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཤིན་ཏུ་དབེན་པའི་སླད་དུ། ཆོས་གང་ཡང་སྒྲུབ་པ་མ་མཆིས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་གོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྟན་པའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཤིན་ཏུ་དབེན་པ་ལགས་ན་ཞེས་བྱ་བ་ནས་ཇི་ལྟར་དབེན་པས་དབེན་པ་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་བར་གྱིས་ནི་དེ་ལྟར་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤིན་ཏུ་དབེན་ཞིང༌། རང་བཞིན་གྱིས་སྟོང་པས། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང༌། བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཉིད་ཀྱང་དོན་དམ་པར་དངོས་པོ་མེད་དེ་ཤིན་ཏུ་དབེན་པས་གང་ཡང་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་བ་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ། རབ་འབྱོར་ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ནི་ཤིན་ཏུ་དབེན་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་བར་གྱིས་ནི། རབ་འབྱོར་གྱིས་བཤད་པའི་དོན་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་པར་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལེགས་སོ་ཞེས་བསྟོད་ནས། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཤིན་ཏུ་དབེན་པ་དཔེན་ནོ་ཞེས་བཀའ་སྩལ་པའོ། །རབ་འབྱོར་ཇི་ལྟར་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དབེན་པ་དང་ཞེས་བྱ་བ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་དབེན་པ་དེ་བཞིན་དུ། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བ་ཡང་ཤིན་ཏུ་དབེན་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་བར་གྱིས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དོན་དམ་པར་དངོས་པོ་མེད་དེ། ཤིན་ཏུ་དབེན་པ་དེ་བཞིན་དུ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བ་ཡང་དངོས་པོ་མེད་དེ། ཤིན་ཏུ་དབེན་པས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་འཚང་རྒྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། །རབ་འབྱོར་གལ་ཏེ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཤིན་ཏུ་དབེན་པར་མ་གྱུར་ན་ཞེས་བྱ
Chinese
那個不是要修習的，也不是要 বিশেষভাবে修習的，意思是說，對於如此極度寂靜且無實質的事物，既沒有要修習和成就的，也沒有要破壞和捨棄的，這是所要顯示的。所謂 বিশেষভাবে修習，意思是駁斥或破壞。這是為了般若波羅蜜多極度寂靜的緣故。沒有任何法可以成就，這是為了清楚理解前面所說的意義而顯示的。從「如果般若波羅蜜多極度寂靜」到「如何以寂靜而證得寂靜」之間，說明了一切法都是如此極度寂靜，並且自性是空性的。因此，作為證得無上正等正覺之因的般若波羅蜜多，以及無上的菩提本身，在勝義諦上也是沒有實質的，因為極度寂靜，所以沒有任何可以證得圓滿菩提的事物，這是所要顯示的。 薄伽梵開示說：「善哉！善哉！」從這裡到「一切種智是極度寂靜的」之間，是為了讓眷屬們相信須菩提所說的意義，所以讚歎說「善哉！」，然後開示說，般若波羅蜜多等一切清淨之法都是極度寂靜的。須菩提，般若波羅蜜多如何是寂靜的？從這裡到「一切種智極度寂靜，同樣地，證得無上正等正覺也是極度寂靜的」之間，說明了般若波羅蜜多等一切清淨之法，在勝義諦上是沒有實質的，極度寂靜。同樣地，證得無上正等正覺也是沒有實質的，因為極度寂靜，所以沒有任何可以證得無上正等正覺的事物，這是所要顯示的。須菩提，如果般若波羅蜜多不是極度寂靜的，
English
That is not to be meditated upon, nor is it to be especially meditated upon. That is to say, for such extremely solitary and insubstantial things, there is nothing to be meditated upon and accomplished, and there is nothing to be destroyed and abandoned. This is what is to be shown. The so-called 'especially meditating' means the meaning of refuting or destroying. This is for the sake of the extremely solitary perfection of wisdom. There is no Dharma to be accomplished. This is shown in order to clearly understand the meaning of what was said above. From 'If the perfection of wisdom is extremely solitary' to 'How does one attain solitude by solitude', it explains that all Dharmas are so extremely solitary and their nature is emptiness. Therefore, the perfection of wisdom, which is the cause of attaining the unsurpassed, perfect and complete enlightenment, and the unsurpassed Bodhi itself, are also insubstantial in the ultimate truth, because they are extremely solitary, so there is nothing to be fully enlightened. This is what is to be shown. The Blessed One said, "Well said! Well said!" From here to "All-knowingness is extremely solitary," it is to make the retinue believe in the meaning of what Subhuti said, so he praised "Well said!", and then taught that all pure Dharmas such as the perfection of wisdom are extremely solitary. Subhuti, how is the perfection of wisdom solitary? From here to "All-knowingness is extremely solitary, and similarly, attaining the unsurpassed, perfect and complete enlightenment is also extremely solitary," it explains that all pure Dharmas such as the perfection of wisdom are insubstantial in the ultimate truth, and are extremely solitary. Similarly, attaining the unsurpassed, perfect and complete enlightenment is also insubstantial, because it is extremely solitary, so there is nothing to attain the unsurpassed, perfect and complete enlightenment. This is what is to be shown. Subhuti, if the perfection of wisdom is not extremely solitary,