Tibetan
ཀྱི་ཡེ་ཤེས་དང་དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཐིག་ལེ་སྲན་མའི་ཚད་ཙམ་ཡོད་པར་གསུངས་པ་ཡང་ཤའི་དངས་མ་དབུ་མ་ཁྲག་གི་དངས་མ་ཨ་ཐུང་རུས་པའི་དངས་མ་ཧཾ་ཡིག་རླུང་གྱི་དངས་མ་སྲོག་རླུང་དངས་མའི་དངས་མ་ཀུན་གཞིའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་གྱི་སྙིང་ཀ་ན་དངས་མ་ལྔ་འདུས་ཀྱི་ཐིག་ལེ་སྲན་མ་ཙམ་ཡོད་པར་བསྒོམ་པ་དེ་ནི་གྲངས་ཅན་གྱིས་སྙིང་ཀར་བདག་སན་མ་ཙམ་བསྒོམ་པར་འདོད་པ་དང་མཚུངས་ལ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བཀག་པའི་ཕྱིར་མི་འཐད་དོ། །ཡང་དུས་ཕྱིས་བྱོན་པའི་དབུ་མ་པ་ཁ་ཅིག་ཀྱང་ཐོག་མར་དགག་བྱའི་བདག་བསྒོམ་པར་འདོད་པ་ཡང་གྲངས་ཅན་པའི་བསྒོམ་དང་མཚུངས་སོ། །ཡང་སྐྱེ་བདུན་བསྒྲུབ་པའི་སྐབས་སུ་རོ་ཙ་ནའི་ཐིག་ལེ་ཡོད་པར་བཤད་པ་ཡང་རྣལ་འབྱོར་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་སྙིང་གར་དཀར་དམར་ཕྲད་པའི་ཚེ་བཅུད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ (༢༢༢)པ་འབྱུང་བས་དེ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་གྱི་ཐིག་ལེ་དོན་གཞན་ཡོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འོ་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དབུ་མ་དེ་རྣམ་ཤེས་དང་ཡེ་ཤེས་གང་གི་ཕྱོགས་ཞེ་ན། རོ་རྐྱང་གཉིས་ལ་ལྟོས་ནས་འདིས་རྟོག་མེད་ཀྱི་རྟེན་བྱེད་པས་ཡེ་ཤེས་ལ་ཉེ་བའི་ཕྱིར་དབུ་མར་བཞག་པ་ཡིན་ཀྱང་རང་གི་ངོ་བོ་ནི་ལས་རླུང་གི་རྟེན་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱོགས་ཡིན་པས་ལས་ཀྱི་དབུ་མ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབུ་མ་ནི་རྩ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཁྱབ་བྱེད་ཡིན་ཏེ་དཔལ་དགྱེས་པ་རྡོ་རྗེ་ལས། སྲིད་གསུམ་ཡོངས་གྱུར་ཐམས་ཅད་ནི། །གཟུང་དང་འཛིན་པ་རྣམ་པར་སྤངས། །ཞེས་དང་། མཁའ་འགྲོ་རྒྱ་མཚོ་ལས། འདི་ལྟར་དབུ་མ་ཐམས་ཅད་ཀྱི། །ཁྱབ་བྱེད་དུ་ནི་རྣམ་པར་གནས། །ཞེས་གསུངས་སོ། །གཉིས་པ་རོ་རྐྱང་བཤད་པ་ལ། །ངོ་བོ་བཤད་པ་དང་། དེ་ལུང་དང་སྦྱར་བའོ། །དང་པོ་ནི། གཡས་གཡོན་རོ་རྐྱང་གཉིས་པོ་ནི། །ལྟེ་བ་ནས་གྱེས་མཁལ་མར་འབྲེལ། །དེ་ནས་སྙིང་ཀར་ཅུང་ཟད་འདུས། །མཆན་འོག་བརྒྱུད་ནས་མགྲིན་པར་ཏེ། །རྩེ་ཆུང་ནས་ནི་སྤྱི་བོར་འབྲེལ། །སྣ་བུག་གཉིས་སུ་ཡར་སྣ་འབྱུང་། །འོག་ཏུ་གསུམ་འདུས་ནས་གྱེས་ཏེ། །ཁྲག་དང་དྲི་ཆེན་འབྱིན་སྡོམ་གྱི། །ལས་ནི་གཡས་པ་རོ་མས་བྱེད། །གཡོན་ནས་རྐྱང་མས་དྲི་ཆུ་ཡི། །འབྱིན་སྡོམ་བྱེད་པར་བཤད་པ་ཡིན། །ལྟེ་སྟེང་ཡན་ཆད་རླུང་རྒྱུ་སྟེ། ། (༢༢༣)ལྟེ་བར་རྩ་ནི་དྲུག་བཅུ་བཞི། །ཕྱི་ནང་རླུང་ཀུན་གསོ་བསྐྱེད་བྱེད། །ཅེས་གསུངས་ཏེ། དེ་ཡང་དབུ་མའི་གཡས་དང་གཡོན་དུ་གནས་པའི་རོ་རྐྱང་གཉིས་པོ་ནི་ལྟེ་བའི་འོག་རྩ་གསུམ་འདུས་མདོ་ནས་གྱེས་ཏེ་མཁལ་མ
Chinese
关于说智慧及其所依之明点有豆子大小，是指肉之精华中脉，血之精华阿吞（藏文：ཨ་ཐུང་），骨之精华吽字（藏文：ཧཾ་ཡིག་，梵文天城体：हं，梵文罗马拟音：haṃ，汉语字面意思：吽字），风之精华命气，精华之精华阿赖耶识。不是指心脏中有五种精华聚集的豆子大小的明点，那样观修就和数论派观修心脏中有自我如豆子大小一样了。那是佛所禁止的，因此不合理。有些后来的中观派也认为首先要观修所破之我，那也和数论派的观修一样了。还有，在修持生起七法时，说有如扎那（藏文：རོ་ཙ་ན）的明点，那是指以瑜伽之力，在心脏中红白相遇时，会生起圆满的精华，是指那个，不是指有其他的明点。那么，如上所说的中脉是属于识还是属于智呢？相对于左右二脉来说，因为此脉是无分别的所依，所以接近于智慧而被安立为中脉，但是其自性是作为业风的所依，所以属于识的方面，因此称为业中脉。智慧中脉是所有脉的遍行，如吉祥喜金刚（梵文：Śrī Hevajra）所说：三有完全转变的一切，能取和所取都已舍弃。又如空行海（梵文：Ḍākinīsāgara）所说：如此一切中脉的遍行都安住于此。以上是所说。第二，关于左右脉的解说，分（为）本体的解说和与教证相结合。首先是：左右二脉，从脐部生出连接到肾脏，然后稍微汇聚于心脏，经过腋下到达喉咙，从细端连接到头顶，在两个鼻孔向上显现。下面三脉汇聚后分开，排泄和收摄血和大便的，是右脉如玛（藏文：རོ་མ），从左脉江玛（藏文：རྐྱང་མ）排泄和收摄小便。上面说到，脐部以上是风运行的地方，脐部有六十四脉，滋养内外一切风。
English
Regarding the statement that the bindu, which is the basis of wisdom, is the size of a bean, it refers to the essence of flesh, the central channel; the essence of blood, A-thung; the essence of bone, the letter Hum (Tibetan: ཧཾ་ཡིག་, Sanskrit Devanagari: हं, Sanskrit Roman transliteration: haṃ, literal Chinese meaning: Hum character); the essence of wind, the life force; and the essence of essence, the alaya consciousness. It does not refer to a bindu the size of a bean in the heart where the five essences gather. Meditating in that way is like the Samkhya school meditating on the self in the heart as being the size of a bean. That is forbidden by the Buddha, so it is not reasonable. Some later Madhyamikas also think that one should first meditate on the self to be refuted, which is the same as the Samkhya school's meditation. Furthermore, when practicing the seven births, it is said that there is a bindu like Ro-tsa-na. That refers to the fact that when red and white meet in the heart through the power of yoga, a perfect essence arises; it refers to that, not to another bindu. So, which side does the central channel mentioned above belong to, consciousness or wisdom? Relative to the left and right channels, because this channel is the basis of non-conceptualization, it is placed as the central channel because it is close to wisdom, but its nature is the side of consciousness because it is the basis of karma wind, so it is called the karma central channel. The wisdom central channel is the pervader of all channels, as the glorious Hevajra says: 'All of the three realms are completely transformed, abandoning both the grasped and the grasper.' Also, as the Dakinisagara says: 'Thus, the pervader of all central channels abides in this.' This is what was said. Second, regarding the explanation of the left and right channels, (it is divided into) the explanation of the entity and the combination with scriptural evidence. First: The left and right channels, arise from the navel and connect to the kidneys, then slightly converge in the heart, pass under the armpits to the throat, from the small end connect to the crown of the head, and the tips emerge upwards in the two nostrils. Below, the three channels converge and then separate, the right channel Ro-ma (Tibetan: རོ་མ) performs the function of excreting and retaining blood and feces, and the left channel Kyang-ma (Tibetan: རྐྱང་མ) excretes and retains urine. It is said that above the navel is where the wind moves, and there are sixty-four channels in the navel, which nourish all the inner and outer winds.
Tibetan
འི་རྩ་བོ་ཆེ་ལ་འབྲེལ་དེ་ནས་སྙིང་གར་ཅུང་ཟད་འདུས་ཏེ་སྙིང་གའི་གཡས་སུ་ཁྱབ་བྱེད་ཀྱི་རྟེན་བྱེད་པའི་རྩ་དང་འབྲེལ་ཞིང་གཡོན་དུ་ལྷ་སྦྱིན་གྱི་རྟེན་བྱེད་པའི་རྩ་དང་འབྲེལ་ཏེ་མཆན་འོག་བརྒྱུད་ནས་སྨན་དཔྱད་ནས་བཤད་པའི་རྩ་དངུལ་འདུ་དང་འབྲེལ། དེ་ནས་མགྲིན་པར་འདུས་ཏེ་རྩེ་ཆུང་ངུ་ཟུག་ནས་རྣ་བའི་འོག་གཉིས་ཕུག་སྟེ་ལྗོན་ཤིང་གི་རྩ་དང་འབྲེལ་ཞིང་ཀླད་རྒྱ་ཕུག་ནས་སྤྱི་བོར་འབྲེལ། དེ་ནས་སྣ་བུག་གཉིས་སུ་ཡར་སྣ་འབྱུང་བ་ཡིན་ནོ། །འོག་ཏུ་རྩ་གསུམ་འདུས་མདོ་ནས་གྱེས་ཏེ་ཁྲག་དང་དྲི་ཆེན་གཉིས་ཀྱི་འབྱིན་སྡོམ་གྱི་ལས་ནི་གཡས་པ་རོ་མས་བྱེད་ཅིང་གཡོན་ནས་རྐྱང་མས་དྲི་ཆུའི་འབྱིན་སྡོམ་བྱེད་པར་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ལས་བཤད་ན། དཔལ་དགྱེས་པ་རྡོ་རྗེ་ལས། རྐྱང་མ་མི་བསྐྱོད་འབབ་པ་སྟེ། །རོ་མ་དེ་བཞིན་ཁྲག་འབབ་ཅིང་། །ཤེས་རབ་ཟླ་བ་འབབ་བཤད་པ། །དེ་ནི་ཀུན་དར་མ་རབ་གྲགས། །ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟེ་བའི་སྟེང་ཡན་ཆད་དུ་རླུང་རྒྱུ་བ་ཡིན་ཞིང་དེ་ཡང་ལྟེ་བར་རྩ་ནི་དབུ་མ་ལས་གྱེས་ (༢༢༤)པའི་སྟོང་པའི་རྩ་བཞི། དེ་ལས་གསུམ་གསུམ་དུ་གྱེས་པས་བཅུ་གཉིས། དེ་ལས་ལྔ་ལྔར་གྱེས་པས་དྲུག་བཅུ་དང་། སྟོང་པའི་རྩ་བཞི་ནི་དུས་སྦྱོར་གྱི་རྟེན་ཡིན་ལ། གཞན་ཡང་ལྟེ་བར་ཕུང་པོ་སུམ་བཅུ་རྩ་དྲུག་དང་ཁམས་སུམ་བཅུ་རྩ་དྲུག་སྟེ་བདུན་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་རྩ་ཡོད་པར་བཤད་པ་ཡང་དུས་སྦྱོར་གྱི་རྩའི་ཕྱི་སྐོར་ལ་བཤད་པ་ཡིན་ལ། དེས་ནི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་སྟེང་གི་སྣ་བུག་གཉིས་དང་འོག་གི་སྒོ་གསུམ་ནས་རྒྱུ་བའི་རླུང་དང་། ནང་དུ་སྲོག་ཆེན་པོའི་རླུང་ཀུན་གྱི་གསོ་བསྐྱེད་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །ལྟེ་བའི་རྩ་འདབ་ཀྱི་གྱེས་ཚུལ་དུས་འཁོར་དང་ཅུང་ཟད་མ་མཐུན་ཀྱང་འདིར་རང་འགྲེལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བཤད་པ་ཡིན་ལ། དྲི་མེད་འོད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་འོག་ཏུ་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །གཉིས་པ་དེ་ལུང་དང་སྦྱར་བ་ནི། འདི་ནི་དང་པོའི་སངས་རྒྱས་ལས། །དེ་ནི་ཐུར་དུ་རྩེ་གསུམ་སྟེ། །དེ་བཞིན་གྱེན་དུའང་རྩེ་གསུམ་མོ། །སྒྲ་གཅན་རྩེ་མོ་དབུས་ན་གནས། །ཉི་མའི་རྩེ་མོ་གཡས་པའོ། །ཟླ་བའི་རྩེ་མོ་གཡོན་པའོ། །ཆུ་དང་མེ་དང་ན་མཁའ་རྒྱུ། །གཡས་གཡོན་དབུ་མའི་མར་སྣ་ནས། །བཤད་པ་གཅི་བ་ཁུ་བ་རྒྱུ། །ལྕགས་སྒྲོག་བཅིངས་པ་ལྟ་བུའི་རྩ། །སྲོག་དང་ཐུར་སེལ་ལམ་གསུམ་ཉིད། །ཅེས་གསུངས་ཏེ། བཤད་པ་འདི་ནི་དང་པོའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་རྩ་བའི་རྒྱུད་ལས་ (༢༢༥)གསུངས་པ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ཏེ། རོ
Chinese
与大脉相连，然后稍微聚集在心间，与心脏右侧作为遍行之依的脉相连，与左侧作为施与者之依的脉相连，通过腋下与医典中所说的脉银聚相连。然后聚集在喉咙，细小的尖端刺入，穿过两个耳朵下方，与树木的脉相连，穿过脑髓与头顶相连。然后，两个鼻孔向上产生鼻涕。下面三脉在汇合处分开，排泄和控制血液和大小便的功能由右边的罗玛完成，据说左边的姜玛控制小便的排泄。从哪里说起呢？吉祥喜金刚中说：姜玛不动而下流，罗玛也是如此流血，智慧之月流淌，这被称为一切显现中最殊胜的。如是说。脐以上的风在流动，脐部的脉是从中脉分出的（224）四个空脉。从中分出三个三个，所以是十二个。从中分出五个五个，所以是六十个。四个空脉是时轮的依处。另外，据说脐部有三十六蕴和三十六界，共七十二脉，这也是在说时轮脉的外围。因此，对外来说，是上面两个鼻孔和下面三个门流动的风，对内来说，是滋养所有大命风的。脐脉分支的方式与时轮略有不同，但这里是按照自释所说的那样讲述的。从《无垢光》中所说的道理将在下面讲述。二是与教证相结合：这是从《最初佛》中所说：那是向下三个尖端，同样向上也是三个尖端。罗睺尖端位于中央，太阳的尖端在右边，月亮的尖端在左边。水与火和虚空运行。从右左中脉的下端，讲述了尿液和精液运行。如铁钩束缚般的脉，是命和下泄的三条道路。如是说。这个讲述与名为《最初佛》的根本续部（225）中所说的一致，即：
English
It is connected to the great pulse, then slightly gathers in the heart, connected to the pulse on the right side of the heart that serves as the basis for the pervading, and connected to the pulse on the left side that serves as the basis for the giver, passing through the armpit and connected to the pulse silver gathering mentioned in medical texts. Then it gathers in the throat, a small tip pierces through, penetrates below the two ears, connects to the pulse of the tree, penetrates the brain marrow and connects to the crown of the head. Then, mucus arises upwards in the two nostrils. Below, the three pulses separate from the confluence, the function of excreting and controlling blood and feces is performed by the right Roma, and it is said that the left Kyangma controls the excretion of urine. From where is it said? In the Glorious Hevajra it is said: Kyangma flows immovably downwards, Roma likewise flows blood, the moon of wisdom flows, this is known as the most excellent of all manifestations. Thus it is said. Above the navel, wind flows, and the pulses at the navel are the four empty pulses that branch out from the central channel (224). From these, three branch out into three, so there are twelve. From these, five branch out into five, so there are sixty. The four empty pulses are the basis of the Kalachakra. Furthermore, it is said that there are thirty-six aggregates and thirty-six elements, totaling seventy-two pulses, at the navel, which is also said to be the outer circumference of the Kalachakra pulses. Therefore, externally, it is the wind that flows from the two nostrils above and the three doors below, and internally, it nourishes all the winds of the great life force. The way the navel pulses branch out is slightly different from the Kalachakra, but here it is explained as it is in the self-commentary. The way it is spoken of in the Stainless Light will be explained below. Secondly, combining it with scripture: This is from the First Buddha: That is three tips downwards, likewise upwards also three tips. The Rahu tip is located in the center, the sun's tip is on the right, the moon's tip is on the left. Water and fire and then space move. From the lower ends of the right, left, and central channels, it is said that urine and semen flow. Pulses like iron hooks bound, are the three paths of life and downward cleansing. Thus it is said. This explanation is consistent with what is said in the root tantra called the First Buddha (225), namely: