Tibetan
་འཆི་བའི་ཚེ་འཆི་བ་འོད་གསལ་བ་དེར་ངོ་ཤེས་པས་ཆོས་སྐུ་དང་བསྲེ་རྒྱུ་བྱུང་ན་མ་བུ་འཕྲོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་དེར་ངོས་མ་ཟིན་ན་མ་བུ་འཕྲོད་པ་ཞེས་མི་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་རྗེའི་བསྲེ་བའི་ཡིག་ཆུང་ལས། དེ་ལ་འཆི་བའི་ཚེ་སྟོང་བ་བཞི་རང་ཤུགས་ཀྱིས་འཆར་བའི་འོད་གསལ་ནི་མའི་འོད་གསལ་ཡིན་ལ། སྔར་གཉིད་དུས་སུ་བསྒོམས་པའི་འོད་གསལ་ནི་བུའི་འོད་གསལ་ཡིན་ཞིང་། དེ་གཉིས་འཆི་བའི་ཚེ་འོད་གསལ་དུ་འདྲེས་པ་ལ་འོད་གསལ་མ་བུ་འདྲེས་པ་ཞེས་ཟེར་བ་ཡིན་ནོ། །ཞེས་གསུངས། བསྲེ་ཚུལ་རྒྱས་པར་ནི་རྫོགས་རིམས་ཀྱི་བསྲེ་བའི་སྐབས་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིགས་བཅད་གཉིས་པའི་དོན་ནི། ལམ་དུས་ཀྱི་སྟོང་བ་དང་ཤིན་ཏུ་སྟོང་བ་དང་། སྟོང་བ་ཆེན་པོ་དེ་གསུམ་དང་། དེ་གསུམ་འདས་པའི་སྟོང་བ་བཞི་བ་ཐམས་ཅད་སྟོང་བའི་དུས་སུ་གློག་གི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བ་སྟེ་དེ་དང་ཆ་འདྲ་བའི་ཚངས་པའི་མེ་ཡིས་ཏེ་ལྟེ་བ་དང་གསང་གནས་ཀྱི་གཏུམ་མོའི་མེ་སྦར་བས། དེའི་དྲོད་ཀྱིས་སྤྱི་བོའི་རི་བོང་ཅན་བྱང་སེམས་དཀར་བོ་རིམ་གྱིས་བཞུས་ཏེ། རང་གི་སྤྱི་བོ་ནས་མགྲིན་པ། དེ་ནས་སྙིང་ཁ། དེ་ནས་ལྟེ་བ། དེ་ནས་གསང་གནས་རྣམས་སུ་རིམ་པར་འབབ་པ་ལས་བྱུང་བའི་ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་འོད་གསལ་གྱི་དུས་སུ་རང་བཞིན་གྱིས་སྟོང་བ་རྟོགས་པའི་བློ་གཉིས་ངོ་བོ་གྲུབ་སྟེ་དབྱེར་མེད་དུ་སྦྱར་བའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་ཡིད་རྩེ་གཅིག་ཏུ་མཉམ་པར་འཇོག་པར་བྱིན་གྱིས་སློབས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །སྤྱིར་སད་དུས་སུ་གཏུམ་མོ་སྦར་ནས་བྱང་སེམས་བཞུས་པའི་བདེ་སྟོང་སྦྱོར་བ་ཡིན་ཡང་། འདིར་འཆི་དུས་སུ་དེ་ལྟར་སྦྱོར་བར་བཤད་པ་ནི། འཆི་བའི་སྔོན་དེར་གཏུམ་མོ་སྦར་ནས་བདེ་བསྐྱེད་དེ། འཆི་དུས་ཀྱི་སྣང་བ་གསུམ་དང་འོད་གསལ་ཤར་བའི་ཚེ་བདེ་སྟོང་སྦྱོར་བར་འབྱུང་བ་ལ་དགོངས་པ་འདྲ་སྟེ། འཆི་བའི་སྣང་བ་དང་འོད་གསལ་རང་དུས་སུ་གཏུམ་མོ་སྦོར་བ་སོགས་ནི་དཀའ་སྙམ་སྟེ་བརྟག །དེ་དག་ནི་ལམ་དུས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཀྱི། གཞི་དུས་ཙམ་ལ་སྣང་བ་གསུམ་འོད་གསལ་དང་བཅས་པ་འབྱུང་ཡང་བདེ་སྟོང་སྦྱོར་མི་ནུས་སོ། །བསྡུ་ན། ཡིད་ཀྱི་ཤེས་པ་ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་བདེ་བའི་ངོ་བོར་སྐྱེས་པ་དེས། ཡུལ་སྟོང་བ་ཉིད་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་རྟོགས་པའི་ཡུལ་ཡུལ་ཅན་སྦྱོར་བ་ནི། འདིར་བདེ་སྟོང་སྦྱོར་བའི་དོན་ནོ། །ཡང་དེའི་ཚེ་བདེ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྟོང་ཉིད་རྟོགས་པ་ཡིན་གྱི། བདེ་བ་དང་བློ་གཉིས་ངོ་བོ་ཐ་དད་དུ་མི་འབྱེད་དོ།
Chinese
当死亡时，如果能认识到死亡的光明，就能与法身融合，这就是母子相会。如果不能认识到，就不能称为母子相会。正如宗喀巴大师的《融合小字》中所说：死亡时，四空自然显现的光明是母光明，先前睡眠时修习的光明是子光明，二者在死亡时融合为光明，称为光明母子相合。融合的详细方法应在圆满次第的融合部分学习。第二偈的意义是：在道位时，空性、极空性、大空性这三者，以及超越这三者的第四空性，即一切空性之时，以类似于闪电般迅速的方式，用梵天之火，即脐轮和密处的拙火点燃。其热力逐渐融化顶轮的白菩提心，从自己的顶轮依次下降到喉咙、心间、脐轮、密处，由此产生的俱生乐和光明之时，自然证悟空性的智慧二者融为一体，请加持我一心专注于此智慧。一般来说，清醒时通过点燃拙火融化菩提心来修习乐空双运，但这里说的是在死亡时这样修习。这似乎是指在死亡之前点燃拙火生起快乐，在死亡时的三种显相和光明生起时，会自然而然地出现乐空双运。如果在死亡的显相和光明出现时才点燃拙火等，则会感到困难，需要仔细思考。这些是就道位而言的，仅在基础位时，即使出现三种显相和光明，也无法修习乐空双运。总而言之，心识生起为俱生乐的自性，由此毫不颠倒地证悟境空性，这种境与有境的结合，就是这里乐空双运的意义。并且，在那时生起的特殊快乐本身就能证悟空性，而不是将快乐和智慧视为两种不同的实体。
English
At the time of death, if one recognizes the clear light of death, one can merge with the Dharmakaya, which is the meeting of mother and child. If one does not recognize it, it cannot be called the meeting of mother and child. As it is said in Je Rinpoche's "Short Treatise on Blending": At the time of death, the clear light that arises spontaneously from the four emptinesses is the mother clear light, and the clear light that was meditated on during sleep is the child clear light. When these two merge into clear light at the time of death, it is called the blending of the mother and child clear light. The detailed method of blending should be learned in the context of the blending section of the Completion Stage. The meaning of the second verse is: In the stage of the path, the three emptinesses—emptiness, great emptiness, and the emptiness of great emptiness—and the fourth emptiness that transcends these three, that is, at the time of all emptinesses, by the fire of Brahma, which is like the swiftness of lightning, that is, by igniting the fire of tummo at the navel and secret place. By its heat, the white bodhicitta, the rabbit-marked one at the crown of the head, gradually melts, descending from one's own crown to the throat, then to the heart, then to the navel, then to the secret place. From this arises the innate bliss, and at the time of clear light, the wisdom that realizes the emptiness of inherent existence. May I be blessed to single-pointedly place my mind on this wisdom, in which these two are united indivisibly. Generally, in the waking state, one practices the union of bliss and emptiness by igniting tummo and melting the bodhicitta. But here, it is said that one practices in this way at the time of death. This seems to refer to generating bliss by igniting tummo before death, so that at the time when the three appearances of death and clear light arise, the union of bliss and emptiness will naturally occur. It may seem difficult to ignite tummo at the time of the appearances of death and clear light, so one should contemplate this carefully. These are in terms of the stage of the path. In the stage of the base, even if the three appearances and clear light arise, one cannot practice the union of bliss and emptiness. In summary, the mind consciousness arises as the nature of innate bliss, and by this, one realizes the emptiness of phenomena without error. This union of object and subject is the meaning of the union of bliss and emptiness here. Furthermore, at that time, the special bliss that arises itself realizes emptiness, and one does not differentiate between bliss and wisdom as two separate entities.
Tibetan
།འདིའི་དོན་ནི་ཞིབ་པར་གཞན་ནས་ཤེས་དགོས་ཤིང་། རླུང་དབུ་མར་མ་ཆུད་པ་ལ་འདིའི་སྐབས་ཀྱི་བདེ་སྟོང་སྦྱོར་བའི་དོན་ཚང་བ་མིན་ནོ། །འདིར་མཐའ་ཅུང་ཟད་དཔྱད་ན། དེ་ཡང་རྫོགས་རིམ་ནས་འབྲལ་བའི་ཐུགས་དམ་དུ་བཞུགས་ཞེས་གྲགས་པའི་ཁྱད་པར་ཅན་ནི་སྐབས་འདི་ནི་དཔེ་དོན་གྱི་འོད་གསལ་ལ་གནས་པའི་དུས་སུ་འབྱུང་བར་གསུངས་ཤིང་། ཐུགས་དམ་དེ་འདྲ་བ་ནི་སྔོན་དུ་སྟོང་ཉིད་རྟོགས་མྱོང་བར་མ་ཟད་རྫོགས་རིམ་པའི་ངག་དབེན་བསྒོམས་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་དགོས་སོ། །དེའི་ཕྱོགས་ནའང་མེད་པར་ད་ལྟ་འགའ་ཞིག་ཐུགས་དམ་ལ་བཞུགས་ཡོད་ཟེར་བ་ནི། པཎྜི་ཏ་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་ལས། དེ་དག་གི་དོན་དང་ཉམས་ལེན་གང་ཡང་མེད་པའི་རིགས་བྱེད་དང་ཁུང་དང་དབང་བོ་ཐ་མ་རྣམས་ནི་ཐུགས་དམ་ལ་བཞུགས་ཞེས་པ་ནི་རྫུན་ཁོ་ན་མངོན་སུམ་གྱིས་སྒྲུབ་པའང་རྟོགས་ལ་ཞེས་དང་། དེང་སང་ཆོས་ཕྱོགས་ན་བླ་མར་གཉེར་གནས་འགའ་ཞིག་གིས་ཐུགས་དམ་དུ་བཞེད་ནས་ཕུང་བོ་ལ་ཤིང་སོགས་ཀྱི་སྐྱོར་རྒྱབ་ནས་འཇོག་པ་ཙམ་མ་གཏོགས། ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་ལྟར། ཐུགས་དམ་ལ་བཞུགས་པ་དངོས་གནས་པ་སྲིད་མོད་ཕལ་ཆེར་དེ་ལྟར་དུ་སྣང་ཞིང་ལ་ལ་ན། ཇི་སྐད་དུ། འགའ་ཞིག་ཀྱང་ཕུང་བོར་ཆགས་ནས་སྡོད་པའང་ཡོད་པར་གྲགས་ལ་ཞེས་དང་། གསང་འདུས་ཀྱི་ཡིག་ཆུང་ཉེར་གཅིག་ལས། དེ་ལ་འཆི་བ་འོད་གསལ་ཞེས་ཟེར། དེ་ལ་ཐ་མལ་པའི་མི་རྣམས་ཞག་གསུམ་གྱི་བར་དུ་གནས། ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་ན། ཐུགས་དམ་དངོས་གནས་མིན་ཀྱང་རྣམ་ཤེས་ཕུང་བོ་ལས་ཕྱིར་མ་འཐོན་པར་གནས་པ་ལ་བཟང་ངན་གཉིས་འབྱུང་བར་གསལ་ལོ། །འོན་ཀྱང་ཤི་མ་ཐག་ཏུ་རྣམ་ཤེས་ཕྱིར་འཐོན་པ་དང་། ཞག་ཕྱེད་གསུམ་དང་ཞག་གཅིག་དང་། དེ་ལས་ཀྱང་ཐུང་བར་གནས་པའང་ཡོད་པར་བཤད་ལ། ཐུགས་དམ་དངོས་གནས་པ་ནི། འཇམ་དཔལ་ཞལ་ལུང་ལས། ཆུ་ཚོད་བརྒྱད་དམ་ཉིན་གཅིག་དང་ནི་ཟླ་གཅིག་དུའམ། །ལོ་གཅིག་བསྐལ་བའམ་བསྐལ་བ་སྟོང་དུ་ཡེ་ཤེས་དེ་མྱོང་བྱ། ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་འབྱུང་སྲིད་དོ། །དེས་ན་རྫོགས་རིམ་གྱི་ཉམས་ལེན་ཁྱད་པར་ཅན་མེད་པར་ཐུགས་དམ་དུ་བཞུགས་ཅེས་པ་ནི། ཐུགས་དམ་རྗེས་འཐུན་ནམ་ཡང་ན་སྔར་ལྟར་བཅོས་མའོ། །སྤྱིར་ཐུགས་དམ་ཞེས་ཟེར་བ་ལ་ནི་ངེས་པ་མེད་དེ། ཁ་དོན་དགེ་སྦྱོར་བྱེད་པ་ལའང་དེ་སྐད་ཟེར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཤི་བའི་ཐུགས་དམ་ཡང་སེམས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ལ་ལྟོས་ཀྱི། ཕུང་བོ་མཁྲང་ཞིང་རེངས་ཏེ་འདུག་པ་ལ་ནི་ངེས་པ་ཅི་ཞིག་ཡོད། འདི་ཙམ་གྱི་དབྱེ་བ་ཡང་མི་ཤེས་པར་ཤ་འཐེན་ཏེ་ཐུགས་ད
Chinese
这段话的意思需要详细地向他人请教。如果气没有融入中脉，那么此时的乐空双运的意义就不完整。这里稍微探讨一下，从大圆满次第脱离的，被称为处于“入定”状态的特殊情况，据说这种时候出现在处于譬喻和意义光明的时候。而这样的入定，不仅要事先体验过空性，而且要事先进行大圆满次第的语寂静的修习。在那方面，现在有些人没有做到这些就说自己入定了。对此，大学者桑结嘉措的著作中说：“那些没有任何意义和修习的，只是做作姿态、装模作样和感官迟钝的人，说自己入定，这完全是在公开撒谎。”如今在宗教方面，一些作为上师的侍者，认为这是入定，只是用木头等支撑着尸体而已。如上所说，真正入定的人可能存在，但大多数情况下似乎并非如此，有些人甚至据说变成了尸体。密集金刚的第二十一章小册子中说：“这被称为死亡光明。普通人会在其中停留三天。”正如所说的那样，即使不是真正的入定，如果意识没有从尸体中出来，也会产生好坏两种结果。然而，据说意识会在死后立即出来，或者停留两天半、一天，甚至更短的时间。真正的入定，如《文殊口授》中所说：“八小时或一天，或一个月，或一年，或一劫，或千劫，体验那智慧。”正如所说的那样，这是可能发生的。因此，如果没有大圆满次第的特殊修习，就说自己入定，要么是模仿入定，要么像以前一样是伪装。一般来说，所谓的入定并不确定，因为口头上的善行也被称为入定。死亡的入定也取决于心的活动，身体僵硬地坐着有什么意义呢？连这点区别都不懂，还拉扯着肉体说入定。
English
The meaning of this needs to be learned in detail from others. If the prana has not entered the central channel, then the meaning of uniting bliss and emptiness at this time is not complete. Here, let's examine it a little. The special case of being in 'thugs dam' (meditative absorption), which is separate from the Dzogchen order, is said to occur when one is in the light of example and meaning. Such thugs dam requires not only prior experience of emptiness but also prior practice of the speech isolation of the Dzogchen order. In that regard, some people now say they are in thugs dam without having done these things. In response, the great scholar Sangye Gyatso's writings say, 'Those who have no meaning or practice, who are merely posing, pretending, and have dull senses, saying they are in thugs dam, this is completely and openly lying.' Nowadays, in religious circles, some attendants of lamas consider it thugs dam and merely support the corpse with wood, etc. As stated above, it is possible that there are people who are truly in thugs dam, but in most cases, it does not seem to be so, and some are even said to have become corpses. The twenty-first booklet of the Guhyasamaja says, 'This is called the light of death. Ordinary people stay in it for three days.' As it says, even if it is not true thugs dam, if consciousness does not come out of the corpse, both good and bad results will occur. However, it is said that consciousness comes out immediately after death, or stays for two and a half days, one day, or even less. True thugs dam, as stated in the 'Manjushri Oral Instructions,' 'For eight hours or a day, or a month, or a year, or an eon, or a thousand eons, experience that wisdom.' As it says, this is possible. Therefore, without the special practice of the Dzogchen order, saying that one is in thugs dam is either imitating thugs dam or, as before, a pretense. In general, the so-called thugs dam is not definite, because verbal virtuous deeds are also called thugs dam. The thugs dam of death also depends on the activity of the mind; what is the point of the body sitting stiffly and rigidly? Without even understanding this much difference, they pull at the flesh and say thugs dam.