Chinese
是那个意思。 所谓“比微细还要更加微细”是指，般若波罗蜜多的意义，对于微细难以测度的，成为无分别智慧的行境。 所示的是，各自以自证的方式，我的智慧融入其中。 之后，具寿善现以心完全了知那些天子的心之分别念，对那些天子这样说道： 诸天子，色不是深奥的，不是微细的等等，如上文所说，天子们心想：这位圣者善现正在宣说非常深奥的，融入非常微细的。 虽然心中这样想，却没有说出口，但善现以心知晓，并显示深奥和微细本身在胜义中也是无实且不可言说的。 如果存在所谓的深奥和微细，那么是色等世间法，或者是六度等出世间法吗？ 从色蕴到一切种智之间的所有法，都是自性空。 凡是自性空的，既不是深奥的，也不是微细的，这是所要显示的。 之后，那些天子心中这样想： 这个法门没有安立为色等等，如同以幻化等比喻说明，般若波罗蜜多在胜义中是谁也没有开示的，谁也没有听闻的，谁也没有了知的。 并且，听闻了色等一切法既不是深奥的也不是微细的说法后，在眷属中安住的天子们， 既然一切法都是超离言说思议而不可言说的，那么在这个般若波罗蜜多的法门中，从色等直到佛陀、菩提和文字等，也没有安立吗？ 显示了他们心中的想法。 之后，具寿善现对那些天子这样说道： 诸天子，正是这样，正是这样。 如来之菩提是不可言说的，没有声音的，是谁也没有开示的，是谁也没有听闻的。
English
That is the meaning. The statement "even more subtle than the subtle" refers to the meaning of the Prajñāpāramitā, which is difficult to fathom for the subtle, becoming the object of non-conceptual wisdom. It is shown that each, in their own way of self-realization, my wisdom merges into it. Then, the venerable Subhūti, fully knowing the mental discriminations of those gods, spoke to those gods as follows: Gods, form is not profound, not subtle, and so on. As mentioned above, the gods thought: This noble Subhūti is teaching something very profound, merging into something very subtle. Although they thought this way in their hearts, they did not say it out loud, but Subhūti knew it in his mind and showed that profundity and subtlety themselves are also unreal and inexpressible in the ultimate sense. If there is something called profound and subtle, then is it worldly phenomena such as form, or transcendental phenomena such as the six perfections? All phenomena from the skandha of form to omniscience are empty of inherent existence. Whatever is empty of inherent existence is neither profound nor subtle, this is what is to be shown. Then, those gods thought to themselves: In this Dharma teaching, there is no designation of form, etc., just as the Prajñāpāramitā is not taught by anyone in the ultimate sense, using examples such as illusion, etc., no one has heard it, and no one has known it. Furthermore, after hearing the statement that all phenomena such as form are neither profound nor subtle, the gods abiding in the assembly, Since all phenomena are beyond speech and thought and cannot be expressed, then in this Dharma teaching of Prajñāpāramitā, from form, etc., up to the Buddhas, Bodhi, and letters, is there no designation either? It shows what they were thinking. Then, the venerable Subhūti said to those gods: Gods, it is just so, it is just so. The Tathāgata's Bodhi is inexpressible, without sound, not taught by anyone, and not heard by anyone.
Chinese
复述：所谓“无人知晓”，是指如来证悟的无上菩提，其真实意义并非任何法的自性，因此无法用言语和文字等表达和指示。也没有人可以通过言语和文字等途径听闻和了解。因为一切色等诸法，在胜义谛中与菩提的自性无二无别，所以没有安立色等之名，这是所要阐述的内容。诸天之子，因此，如果有人希望安住于入流果，并希望现证入流果，也不应依赖此忍。诸如此类，是指希望获得入流果等四果，以及自菩提和无上正等觉的人，因为一切色等诸法在胜义谛中无生，所以不应依赖这种超越言思、施设名言的忍，否则无法获得三乘的果位。如果依赖这种证悟甚深法的忍，必定能够获得三乘的果位，这是所要阐述的内容。诸天之子，如是菩萨摩诃萨从发 প্রথম 心起，因为不可言说和听闻的缘故，应当安住于般若波罗蜜多中。这是说，如上所说，以如是之理，通达一切法超越言思，远离言语文字，不住于任何相，才是安住于般若波罗蜜多。从发 প্রথম 心起，就应当如是安住于般若波罗蜜多，这是所要阐述的内容。《般若波罗蜜多十万颂》广释，第十五品完。 第十六品，难解之品。 此后，诸天之子心中如是思忖：我们应当如何寻找听闻常住者善现说法的那些人呢？这是说，从发 প্রথম 心起，因为不可言说和听闻的缘故，应当安住于般若波罗蜜多中。如是先前善现所说，诸天之子听闻后，认为一切法都是不可言说的。说法和听法
English
Repetition: The so-called "no one knows" refers to the unsurpassed Bodhi realized by the Tathagata, the true meaning of which is not the nature of any Dharma, so it cannot be expressed or indicated by words and letters, etc. Nor can anyone hear and understand it through words and letters, etc. Because all Dharmas such as form, etc., are non-dual with the nature of Bodhi in the ultimate truth, so there is no establishment of names such as form, etc., this is what is to be explained. Sons of the gods, therefore, if someone wishes to abide in the fruit of stream-entry and wishes to realize the fruit of stream-entry, they should not rely on this forbearance. Such things as these refer to those who wish to obtain the four fruits such as the fruit of stream-entry, as well as self-Bodhi and unsurpassed perfect enlightenment, because all Dharmas such as form, etc., are unborn in the ultimate truth, so they should not rely on this forbearance that transcends speech and thought and establishes names, otherwise they will not be able to obtain the fruits of the three vehicles. If one relies on this forbearance of realizing profound Dharma, one will surely be able to obtain the fruits of the three vehicles, this is what is to be explained. Sons of the gods, thus, from the moment a Bodhisattva Mahasattva generates the first thought, because it cannot be spoken or heard, one should abide in the Prajnaparamita. This is to say that, as mentioned above, in this way, understanding that all Dharmas transcend speech and thought, are far from words and letters, and do not abide in any characteristics, is abiding in the Prajnaparamita. From the moment of generating the first thought, one should abide in the Prajnaparamita in this way, this is what is to be explained. The Extensive Explanation of the Hundred Thousand Verses of Prajnaparamita, Chapter Fifteen is complete. Chapter Sixteen, The Difficult to Understand Chapter. After this, the sons of the gods thought in their hearts: How should we seek out those who listen to the Dharma from the Venerable Subhuti? This is to say that, from the moment of generating the first thought, because it cannot be spoken or heard, one should abide in the Prajnaparamita. As Subhuti said earlier, after the sons of the gods heard it, they thought that all Dharmas are unspeakable. Explaining the Dharma and listening to the Dharma
Tibetan
་པ་ཡང་མེད་པས་ཆོས་བཤད་པ་ཡང་མེད་པར་འགྱུར་ན། གནས་བརྟན་རབ་འབྱོར་གྱིས་ཆོས་བཤད་པ་རྣམ་པ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡོད་པར་འགྱུར་སྙམ་དུ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པའོ། །དེ་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རབ་འབྱོར་གྱི་སེམས་ཀྱིས། ལྷའི་བུ་དེ་དག་གི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་ལྷའི་བུ་དེ་དག་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ། །ལྷའི་བུ་དག་བདག་གི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུ་སྟེ། ལྷའི་བུ་དག་བདག་ལ་ཆོས་ཉན་པ་ལ་ཡང་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུར་བཙལ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་སྟོན་པ་དང༌། ཆོས་ཉན་པ་དང༌། ཆོས་བཤད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཏུ་བརྗོད་པར་ཟད་ཀྱི། དོན་དམ་པར་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དངོས་པོ་མེད་དེ། དངོས་པོ་མེད་པ་ལས་ཡོད་པ་ལྟ་བུར་སྣང་བ་ནི། སྒྱུ་མ་ལྟ་བུ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ་ཞེས་བསྟན་པ་ལྷའི་བུ་དག་བདག་གི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་སྤྲུལ་པ་ལ་བྱ་སྟེ། བདག་ལ་ཆོས་ཉན་པ་ཡང་སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུར་བཙལ་བར་བྱ་སྟེ། དེ་དག་ནི་ཅི་འང་ཉན་པ་མེད་ཅིང་མངོན་དུ་བྱེད་པ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོན་པ་དང་ཉན་པ་དང༌། བཤད་པར་བྱ་བ་གསུམ་ཆར་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པའི་དཔེ་སྤྲུལ་པ་ལས་བླངས་ནས་བསྟན་པ་སྟེ། དེ་དག་ནི་ཅིའང་ཉན་པ་མེད་ཅིང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐོས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གང་ཡང་མཉན་པ་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། །མངོན་དུ་བྱེད་པ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྒོམས་ བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། །དེ་ནས་ལྷའི་བུ་དེ་དག་གིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རབ་འབྱོར་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ། །བཙུན་པ་རབ་འབྱོར་ཅི་སེམས་ཅན་དེ་དག་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཆོས་ཉན་པ་དེ་དག་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནམ་སེམས་ཅན་དེ་དག་སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཆོས་ཉན་པ་དེ་དག་སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནམ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུ་དང༌། སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུ་དང༌། རྨི་ལམ་ལྟ་བུ་ཡིན་པར་འཆད་དུ་གཞུག་པའི་སྐབས་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་ཉན་པའི་སེམས་ཅན་དེ་དག་དང༌། བཤད་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དེ་དག་ཀྱང་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུ་དང་སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནམ་ཞེས་ལྷའི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་རབ་འབྱོར་ལ་དྲིས་པའོ། །རབ་འབྱོར་གྱིས་སྨྲས་པ། ལྷའི་བུ་དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་དེ་བཞིན་ཏེ། སེམས་ཅན་དེ་དག་ནི་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཆོས་ཉན་པ་དེ་དག་ནི་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུའོ། །སེམས་ཅན་དེ་དག་ནི་སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཆོས་ཉན་པ་དེ་དག་ནི་སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གོང་དུ་ལྷའི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་དྲིས་པའི་དོན་དེ་ལྟ་བུ་
Chinese
既然连“是”也没有，说法也就不可能存在。那么，尊者善现所说的法会是怎样的呢？（众天子）生起了这样的疑惑。之后，具寿善现以他的心，完全了解了那些天子的心之所想，便对那些天子这样说道：天子们，我所开示的法如幻术一般。天子们，听我说法也应如寻觅幻术一般。也就是说，说法者、听法者和所说法，都只是世俗谛的表达而已。从胜义谛的角度来看，它们全部都是无实体的。从无实体中显现出好像存在的事物，应当了知这就像幻术一般。这表明，天子们，我所开示的法就像化现一般，听我说法也应如寻觅化现一般，因为他们什么也没听到，也没有证得。也就是说，说法者、听法者和所说法这三者，从胜义谛的角度来看，都不是真实存在的，这里是从化现中取例来阐释的。他们什么也没听到，这表明通过听闻的智慧，什么也没有听到。没有证得，这表明通过修习的智慧，没有任何果位得以现前证得。之后，那些天子对具寿善现这样说道：尊者善现，难道那些有情如幻术一般，听法者也如幻术一般吗？难道那些有情如化现一般，听法者也如化现一般吗？也就是说，为了区分阐述一切法如幻术、如化现、如梦境的场合，天子们向善现提问：听法的那些有情，以及所要说的那些法，也如幻术一般和如化现一般吗？善现回答说：天子，正是这样，正是这样。那些有情如幻术一般，听法者也如幻术一般。那些有情如化现一般，听法者也如化现一般。也就是说，与之前天子们所提问的内容一致。
English
Since there is not even 'is,' there can be no Dharma teaching. Then, what kind of Dharma teaching would the venerable Subhuti have? (The gods) arose with such doubts. Then, the venerable Subhuti, with his mind, fully understood the thoughts of those gods, and said to those gods: Gods, the Dharma I teach is like an illusion. Gods, listening to my Dharma should also be sought as if seeking an illusion. That is to say, the speaker, the listener, and the Dharma to be spoken are all merely expressions of conventional truth. From the perspective of ultimate truth, all of them are without substance. From the absence of substance, things appear as if they exist, and it should be understood that this is like an illusion. This shows that, gods, the Dharma I teach is like a manifestation, and listening to my Dharma should also be sought as if seeking a manifestation, because they have not heard anything, nor have they attained anything. That is to say, the speaker, the listener, and the Dharma to be spoken, all three, from the perspective of ultimate truth, are not truly existent. Here, the example is taken from manifestation to explain. They have not heard anything, which shows that through the wisdom of hearing, nothing has been heard. No attainment, which shows that through the wisdom of cultivation, no fruit has been manifestly attained. Then, those gods said to the venerable Subhuti: Venerable Subhuti, are those sentient beings like illusions, and are those who listen to the Dharma also like illusions? Are those sentient beings like manifestations, and are those who listen to the Dharma also like manifestations? That is to say, in order to distinguish the occasions for explaining that all dharmas are like illusions, like manifestations, like dreams, the gods asked Subhuti: Are those sentient beings who listen to the Dharma, and those dharmas to be spoken, also like illusions and like manifestations? Subhuti replied: Gods, it is so, it is so. Those sentient beings are like illusions, and those who listen to the Dharma are also like illusions. Those sentient beings are like manifestations, and those who listen to the Dharma are also like manifestations. That is to say, it is consistent with the content of the questions previously asked by the gods.