Tibetan
ཆོས་ཉིད་ཟད་པའི་སྣང་བ། ཆོས་ཉིད་ཟད་པའི་སྣང་བ། བཞི་པ་ཆོས་ཉིད་ཟད་པའི་སྣང་བ་ནི། གཞི་ཆོས་ཉིད་འཕོ་འགྱུར་མེད་པའི་རང་གདངས་མངོན་སུམ་ལམ་གྱི་ཆོས་ཉིད་རིག་པ་འོད་གསལ་ཆེན་པོའི་སྣང་བ་རྩལ་རྫོགས་པ་དེ་ཡང་རིག་གདངས་ཕྱིར་ཤར་བའི་གཟུགས་བརྙན་ཙམ་ལས་ངོ་བོ་ཉིད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཕེལ་ཟད་ནས་གནམ་སྟོང་གི་ཟླ་བ་རང་ངོར་བཅོས་མིན་དུ་འགྲིབ་ནས་མི་སྣང་བ་ལྟར། རང་གདངས་དབྱིངས་སུ་འཕེལ་འགྲིབ་མེད་པར་ནུབ་པས། རིག་པ་གཡོ་བྱེད་ཀྱི་རླུང་ཕྲ་བ་ཡང་དག་ནས། གནད་བཞིས་རླུང་གི་གཡོ་བ་ཡེ་ཤེས་སུ་འཕེལ་ཞིང་ཆོས་ཉིད་དག་པའི་མཐུས་ཕྱི་འབྱུང་ཡུལ་འཁྲུལ་སྣང་གི་ཆ་དང་། ནང་འཁྲུལ་རྟོག་སེམས་བྱུང་གི་བག་ཆགས་ཟད་ནས་གསང་བ་འོད་གསལ་གྱི་སྣང་ཉམས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཆོས་ཉིད་བརྗོད་མེད་ཀྱི་དབྱིངས་སུ་ཐིམ་པས་འོད་ཀྱི་ནང་ནས་ལག་པའི་སོར་མོ་བཀྲམ་པ་ཙམ་ལས་མི་སྣང་ཞིང་། སྣང་དང་མི་སྣང་དུ་འཛིན་པའི་ངོ་བོ་མེད་ཅིང་འཁོར་བ་དང་འདས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་བྲལ་ལོ། །དེའི་ཚེ་ཆོས་ཉིད་རིག་པ་དོན་དམ་པར་འཕེལ་ནས་ཆེར་སོང་བ་དང་། ཟད་ནས་ཆུང་དུ་སོང་བ་མེད་ཀྱང་། ཅི་ཡི་ངོ་བོར་ཡང་མ་གྲུབ་པས་བསམ་བརྗོད་ཀྱི་བློ་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་ཟད་པའི་སྣང་བ་ཞེས་སུ་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཟད་པ་ལ་ཟད་ལུགས་གཉིས་ཏེ། རིམ་གྱིས་ཟད་པ་ནི་སྣང་བཞི་ཚད་དུ་ཕྱིན་ནས་ཟད་པའོ། །བློ་མཆོག་ཅིག་ཆར་བ་རེ་ཟུང་ཙམ་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་སྣང་བ་གོམས་སུ་བཅུག་པས་གོང་འཕེལ་དང་། ཚད་ཕེབས་ལ་མ་ལྟོས་པར་ཟད་པ་ཡང་ཡོད་དོ། །གང་ལྟར་ཡང་གདོས་བཅས་འོད་དུ་དེངས་པས་འབྱུང་བའི་དགྲས་མི་ཚུགས། ཉོན་མོངས་པ་དེངས་བས་དྲན་པ་དང་དྲན་གཞི་ཝལ་པོ་རྗེས་མེད་དུ་འགྲོ། སྣང་བ་དེངས་བས་འགྲོ་ས་དང་། འདུག་ས་དང་། ཉི་ཟླའི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པའི་འཁྲུལ་སྣང་རང་ཡལ་རྗེས་མེད་དུ་སོང་ནས་འདི་ལྟར་ཡིན་ནོ་སྙམ་པ་ཙམ་དུ་ཡང་མ་གྲུབ་པས། གཟུགས་སྣང་ཐམས་ཅད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། ཆོས་སྐུ་རང་དག་དང་། ཆོས་ཉིད་རང་སར་ཐུག་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་དུས་སུ་མངོན་ཤེས་ལ་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་ཐུགས་རྗེའི་ཆ་གསལ་བ་ཙམ་དུ་གནས་པ་ལས། གཞན་དུ་ཉམས་དང་། ལུས་དང་། དབང་པོ་དང་། རྟོག་ཚོགས་དང་། ཚིག་དང་། འཁྲུལ་བ་ཐམས་ཅད་ཟད་ནས་བསམ་པ་རང་ཡལ་ཏེ་ཕུང་པོ་ཟག་པའི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འོད་ལུས་སུ་སངས་རྒྱས་པ་སྟེ། རྩ་རྒྱུད་ལས། ཆོས་ཉིད་ཟད་པའི་སྣང་བ་ནི། །ཉམས་ཀྱི་སྣང་བ་སྟོང་ནས་ནི། །ལུས་ཟད་དབང་པོའི་ཡུལ་ཡང་ཟད། །རྟོག་ཚོགས་འཁྲུལ
Chinese
法性穷尽之相。 法性穷尽之相。 第四，法性穷尽之相是：基法性无有迁变的自光，显现道之法性，觉性大光明之相圆满，那也只是觉性光芒外显的影像而已，并非本体，因此，如天空中的月亮般，自然而然地亏损隐没。自光融入法界，无有增减地隐没。觉性摇动之细微风息也完全止息。以四要诀，风息的摇动转化为智慧，凭借法性清净的力量，外在显现的处境错觉之分，以及内在错觉分别念生起的习气穷尽，所有秘密光明的觉受，也都融入法性不可言说的法界中，从光中仅能见到伸展的手指，除此之外便不可见。并且，没有执着于显现与不显现的本体，远离轮回与涅槃的观念。那时，法性觉性在究竟意义上增长广大，也没有穷尽缩小。因为没有成立任何事物的本体，所以超越了思虑言说的意识，因此称之为穷尽之相。如此，穷尽有两种方式：逐渐穷尽是指四相达到极致后穷尽。少数极聪慧者，仅仅一两次使现量之相熟练，不依赖于增长和达到极致也会穷尽。无论如何，有质碍之物转化为光，所以无法被地水火风的违缘所胜。烦恼转化为清净，所以记忆和所忆对境消失得无影无踪。显现转化为清净，所以要去的地方、要住的地方、日月之相等等的错觉，自然消散得无影无踪，甚至连“就是这样”的想法也无法成立。因此，所有色相都已证得寂灭，称为法身自净，法性回归本位。此时，神通没有阻碍，仅安住于慈悲分明之中。除此之外，觉受、身体、根、分别念、语言和错觉全部穷尽，念头自然消散，由于蕴身漏尽的缘故，不会退转，而是证得光身成佛。如根本续部所说：法性穷尽之相，觉受之相空性时，身体穷尽，根的对境也穷尽，分别念的错觉。
English
The Appearance of the Exhaustion of Dharmata. The Appearance of the Exhaustion of Dharmata. Fourth, the appearance of the exhaustion of dharmata is: the self-radiance of the unchanging ground dharmata, the manifest dharmata of the path, the appearance of the great luminosity of awareness being perfected, that is also just an image of the outward manifestation of awareness radiance, not the essence itself, therefore, like the moon in the empty sky naturally waning and disappearing. The self-radiance subsides into the expanse without increase or decrease. The subtle winds that move awareness are also completely stopped. With the four key points, the movement of the winds increases into wisdom, and through the power of the purity of dharmata, the part of the external arising environment of illusion, and the habitual tendencies of the internal arising of delusional thoughts and mental events are exhausted, all the experiences of secret luminosity also dissolve into the inexpressible expanse of dharmata, so that only the spreading of fingers from within the light is visible, and nothing else is seen. Furthermore, there is no essence that clings to appearance and non-appearance, and it is free from the concepts of samsara and nirvana. At that time, dharmata awareness increases and expands in ultimate meaning, and there is no exhaustion and decrease. Because it does not establish the essence of anything, it transcends the mind of thought and expression, therefore it is called the appearance of exhaustion. Thus, there are two ways of exhaustion: gradual exhaustion is the exhaustion after the four appearances have reached their limit. A few extremely intelligent people, just once or twice, familiarize themselves with the manifest appearance, and there is also exhaustion without relying on increase and reaching the limit. In any case, the substantial transforms into light, so it cannot be overcome by the enemies of the elements. Afflictions transform into purity, so memory and the object of memory disappear without a trace. Appearances transform into purity, so the illusions of where to go, where to stay, the appearance of the sun and moon, etc., naturally dissipate without a trace, and even the thought of "it is like this" cannot be established. Therefore, all forms have attained nirvana, and it is called the self-purification of the dharmakaya, and the dharmata reaches its own place. At this time, there is no obstruction to clairvoyance, and it remains only in the clarity of compassion. Other than that, experience, body, senses, conceptual aggregates, words, and all delusions are exhausted, and thoughts naturally dissipate. Because the aggregates are exhausted, there is no turning back, but enlightenment is attained in the light body. As it says in the root tantra: The appearance of the exhaustion of dharmata is, when the appearance of experience is empty, the body is exhausted, the objects of the senses are also exhausted, the delusions of conceptual aggregates.
Tibetan
་བ་རང་གྲོལ་ནས། །བརྗོད་གཞིའི་ཚིག་དང་བྲལ་བའོ། །ཞེས་དང་། འབྲས་བུ་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཀྱང་། །ཆོས་རྣམས་ཟད་སར་ཕྱིན་པ་དང་། །རང་གི་གྲུབ་པའི་མཐའ་ཡང་འཇིག །འདི་དུས་བླ་མའི་མན་ངག་ནུབ། །ལྟ་སྒོམ་སྤྱོད་པའི་མཐའ་སྟོངས་ནས། །ཆོས་སྐུའི་སྣང་བ་ཡོད་མ་ཡིན། །སྐུ་དང་ཡེ་ཤེས་རྒྱུན་ཆད་པས། །སངས་རྒྱས་མེད་ཅིང་སེམས་ཅན་མེད། །མདོར་ན་གང་ཡང་གནས་པ་མེད། །སོང་མེད་འོང་བ་མེད་པའོ། །ཞེས་སོ། །འདིར་འཕོ་བ་ཆེན་པོའི་སྐུར་བཞེངས་ཏེ་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་མཛད་པར་བཞེད་ན། སྐྱེ་བ་ལ་དབང་བས་སྣང་བ་རིམས་གྱིས་ཟད་ནས། ལག་སོར་འོད་ཀྱིས་དཀྲིགས་པར་སྣང་བ་ལ་ཤེས་པ་གཏད་པས། སྣང་བ་དེ་ལས་རང་ལོག་ནས་སྣོད་བཅུད་ཆུ་ཟླ་དང་། རྨི་ལམ་ལྟ་བུར་མཐོང་ཞིང་། རང་ལུས་འཇའ་ཚོན་ལྟར་སྣང་ལ་རང་བཞིན་མེད་པར་ཟང་ཐལ་བ་ཙམ་དུ་གཞན་གྱིས་མིག་མ་དག་པས་མི་མཐོང་ཡང་། རང་གིས་མཐོང་ཞིང་དེ་ལ་སྐྱེ་འཆི་བགྲེས་རྒུད་མེད་པ་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་སྐུས་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་བྱེད་ནུས་ཏེ། སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་ཡབ་ཡུམ་དང་། པཎ་ཆེན་བི་མ་ལ་ལྟ་བུའོ། །སྐུའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་དུས་དེར་གཞན་དོན་རླབས་ཆེན་མཛད་པར་མི་སྤྲོ་ན། འཇུག་པ་ལ་དབང་བས་ནང་དབྱིངས་སུ་ཞུགས་ཏེ། སླར་ཡང་ཆོས་ཉིད་ནང་གསལ་དུ་བཞུགས་པའི་གདངས་ཕྱིར་གསལ་དུ་བཞེངས་ནས། སྐུ་དང་ཡེ་ཤེས་འདུ་འབྲལ་མེད་པའི་ཕྲིན་ལས་ཀྱིས་གཞན་དོན་འཁོར་བ་མ་སྟོང་གི་བར་དུ་མཛད་ནུས་ཏེ་ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་སྐུ་གསུམ་ལྷུན་གྱིས་གྲུབ་པའི་མཛད་སྤྱོད་ལྟ་བུའོ། །ལམ་གཞན་དང་ཁྲེགས་ཆོད་ལ་ལུས་རྡུལ་ཕྲན་དང་། སེམས་ཆོས་ཉིད་དུ་དེངས་ནས་ཀ་དག་ཏུ་གྲོལ་བ་ཙམ་ལས་མེད་ལ། དེ་ལྟར་རྡུལ་ཕྲན་དུ་དེངས་པ་འོད་དུ་གསལ་བས་སྐྱེ་འཇུག་གཉིས་ཀ་ལ་དབང་བ་ནི་ཐོད་རྒལ་ཁོ་ནའི་ཁྱད་ཆོས་སོ། །དེ་ལྟར་གནས་སྐབས་སྣང་བ་བཞིའི་ཚད་ཟིན་པས། །སོ་སོའི་ས་མཚམས་ཕྱེད་ཅིང་མཐར་ཐུག་ཆོས་ཟད་ཀྱི་སྣང་བ་མཐོང་བས་ཕུང་པོ་ལྷག་མེད་དུ་སངས་རྒྱས་པར་འགྱུར་བ་དང་། གཞན་དུ་དེ་ལྟར་མ་ཟད་པས་ལྷག་མེད་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡང་། རྒྱུད་ལས། དེ་ལྟར་ལུས་འབྱུང་རྒྱུན་ཆད་ནས། །ཟག་བཅས་ཕུང་པོ་མི་སྣང་བར། །འདི་ལ་མངོན་པར་འཚང་རྒྱའོ། །ཞེས་དང་། ཆོས་ཉིད་ཟད་པར་མ་གྱུར་ན། །ལྷག་མེད་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་མིན། །ཞེས་སོ།། ཆོས་ཉིད་ཟད་པའི་སྣང་བ།
Chinese
如是自解脱，远离所说之词。”又云：“果虽不能言说，然诸法已至穷尽处，自之宗派亦坏灭，此时上师口诀隐没，见修行的边际空尽，法身之显现有非有，身与智慧断绝，无有佛陀亦无有众生，总而言之，无有任何住处，无去无来。”如是说。 于此，若欲以大迁转身利益众生，则因能自在受生，故显现逐渐耗尽，手指显现光芒缠绕，于此显现专注，则从显现中自解脱，器情如水中月，如梦境般显现，自身如彩虹般显现，然自性无有，仅为空性，虽为他人不净之眼所不见，然自己能见，于此无有生老病死，能以金刚之身利益众生，如大导师莲花生及其明妃，班智达比玛拉等。若不乐于以彼身形于彼时行广大之利他事业，则因能自在融入，故融入于内虚空，复次于法性内光明中安住之光芒向外显现，以身与智慧无离之事业，能于轮回未空之际利益众生，如世尊三身任运成就之事业。 于其他道与顿超中，身化为微尘，心于法性中清净，仅于本来清净中解脱而已，如是化为微尘，光明清澈，能自在生入二者，乃是顿超独有之特点。如是，暂时证悟四相之量，各自之界限分离，最终见证法尽之显现，则能于无余中成佛，反之，若未如是穷尽，则不能于无余中成佛。如经云：“如是身之生起断绝，有漏之蕴不显现，于此现前成正觉。”又云：“若未成法性穷尽，则不能成无余。”如是说。 法性穷尽之显现。
English
Thus, it is self-liberated, free from the words of expression." And, "Although the result cannot be spoken, all phenomena have reached their end, and one's own tenets are also destroyed. At this time, the guru's instructions are hidden, the limits of view, meditation, and action are exhausted, and the appearance of the Dharmakaya is neither existent nor nonexistent. Body and wisdom are cut off, there is no Buddha and no sentient beings. In short, there is no place to abide, no going and no coming." Thus it is said. Here, if one wishes to benefit sentient beings by erecting the body of the Great Transference, then because one has power over birth, appearances gradually diminish, fingers appear entwined with light, and by focusing on this appearance, one is self-liberated from the appearance, and the environment and beings appear like the moon in water, like a dream. One's own body appears like a rainbow, but its nature is nonexistent, merely emptiness. Although it is not seen by the impure eyes of others, one sees it oneself, and in it there is no birth, old age, sickness, or death. One can benefit sentient beings with a vajra-like body, like the great teacher Padmasambhava and his consort, and the scholar Vimalamitra. If one is not pleased to perform great altruistic deeds at that time with that bodily form, then because one has power over entering, one enters into the inner space, and again, the radiance abiding in the inner clarity of Dharmata appears outwardly. With the activity of body and wisdom inseparable, one can benefit sentient beings until samsara is empty, like the spontaneously accomplished activities of the three kayas of the Lord Buddha. In other paths and Trekchö, the body transforms into dust particles, and the mind is purified in Dharmata, merely liberated in primordial purity. Thus, transforming into dust particles, the light is clear, and the ability to freely enter and exit both is a unique characteristic of Tögal alone. Thus, temporarily realizing the measure of the four visions, the boundaries of each are separated, and ultimately witnessing the appearance of the exhaustion of phenomena, one becomes a Buddha in the state of no remainder. Conversely, if one does not exhaust in this way, one cannot become a Buddha in the state of no remainder. As the tantra says, "Thus, the arising of the body ceases, and the contaminated aggregates do not appear. In this, one attains perfect enlightenment." And, "If the exhaustion of Dharmata is not achieved, one cannot become without remainder." Thus it is said. The appearance of the exhaustion of Dharmata.